Ben Hur op de bok

Yakov Kreizberg, de nieuwe chef-dirigent van het Nederlands Philharmonisch Orkest, is ongewoon streng. Hij gruwt van termen als `image building': ,,Pardon?''

In de Beurs van Berlage, thuisbasis van het Nederlands Philharmonisch Orkest, klinkt voor een lege zaal het elegante zwieren van een wals van Strauss. ,,Timing is cruciaal'', instrueert chef-dirigent Yakov Kreizberg de musici. De repetitiediscipline waarmee zijn aanwijzingen in klinkend resultaat worden omgezet, is ongewoon. Slechts seconden scheiden spelen en herspelen. Voor aanvang en na afloop van de repetitie praat hij na met musici, deelt schouderklopjes en knikjes uit.

Al snel circuleerde de naam van Yakov Kreizberg (Leningrad, 1959) toen het Nederlands Philharmonisch Orkest en de verjongde, nieuwe directie op zoek gingen naar een opvolger van Hartmut Haenchen.

Haenchen bouwde het orkest tussen 1986 en 2002 op van een broos en brokkelig fusieorkest tot een geolied ensemble. Hij vertrok uit onvrede met de bezuinigingen die de toenmalige staatssecretaris van Cultuur Rick van der Ploeg het orkest opdrong. Yakov Kreizberg beschikte over brede symfonische ervaring. Daarnaast leidde hij tussen 1994 en 2001 de Komische Oper in Berlijn als Generalmusikdirektor, wat hem een voorsprong gaf op de ook als kandidaten genoemde Markus Stenz en Carlo Rizzi.

Inmiddels is Kreizberg vier maanden bezig als chef. Zijn contract, voor minstens drie jaar, gaat ervan uit dat de chef-dirigent tien weken per seizoen present is, maar dit eerste jaar is Kreizberg nog vaker in Amsterdam. Zijn hervormingen leidden ertoe dat het Nederlands Philharmonisch Orkest afgelopen maand voor het eerst sinds lange tijd een puur Frans programma speelde. Nieuw was ook het zeer toegankelijke kerstconcert, met naast feestelijke walsen operette- en musicalmuziek. ,,Een beetje luchtig repertoire in donkere dagen mag best. Bovendien is Strauss een genie.''

Met Kreizberg profileert het Nederlands Philharmonisch Orkest zich nadrukkelijk als het `orkest voor het grote publiek'; een orkest dat laagdrempelig wil zijn, en betaalbaar. In de programma's worden avontuurlijke stukken door ijzeren repertoire geflankeerd. Voor aanvang zijn er `muziekcafé's', waarin het concert wordt toegelicht door musici en/of dirigent.

,,Het is belangrijk dat het Nederlands Philharmonisch Orkest contact maakt en houdt met zijn publiek'', vindt Kreizberg. ,,Ik hecht zeer aan educatie en inleidingen. Daar wil ik ook zelf een rol in spelen. Doorgaans reageert een zaal geschokt als de dirigent zich omdraait om iets over de muziek te vertellen, maar eigenlijk is dat te gek voor woorden. Een dirigent is geen onbenaderbare maestro, hij is een doodnormaal mens. Ik praat, ik slaap, ik eet, ik heb een gezin. En ik heb een vak: dirigent.''

KGB

Ondanks zijn frequente aanwezigheid in Amsterdam woont Yakov Kreizberg in Boulder, Colorado. Zijn vrouw is ook dirigent, zijn twee zoontjes gaan er naar school. Kreizberg zelf verruilde in 1976 als 16-jarige Leningrad voor New York, op zoek naar betere levensomstandigheden. Tegenwoordig voelt hij zich meer Amerikaan dan Rus. Zijn vader, een wetenschapper, mocht van de KGB het land niet verlaten. Zijn moeder reisde wel mee, een broer – Semjon Bisjkov, thans chef-dirigent van het symfonieorkest van de WDR in Keulen – was al eerder naar Amerika vertrokken.

In New York nam Yakov Kreizberg de achternaam van zijn eveneens dirigerende overgrootvader aan, om verwarring met zijn broer te voorkomen. ,,Het was een geluk Rusland te kunnen verlaten, maar de eerste jaren in Amerika waren niet makkelijk'', zegt hij. ,,Ik ervoer de overgang als een schok. De taal die ik niet sprak, het lawaai dat ik niet kende, de onverwachte zorgen waarmee we werden geconfronteerd. Zelfs het vinden van een passende muzikale vervolgopleiding was lastig, omdat ik in Rusland de middelbare school niet heb afgemaakt.''

Kreizberg werd aangetrokken tot muziek toen hij nog een kleuter was, vertelt hij. Zijn ouders stuurden hem naar een pedagoog die een paar gehoortests afnam en hem toeliet tot de Glinka Koorschool. ,,Vanaf dat moment stond vast dat ik musicus werd en draaide mijn leven alleen nog maar om muziek. Het was fantastisch. Muziek was de zon en de zin van mijn bestaan en is voor mij iets primair spiritueels gebleven. Een hoge roeping. Ik ben voor de muziek geboren, daarvan ben ik overtuigd.''

Aanvankelijk voelde Kreizberg zich vooral aangetrokken tot componeren. Als puber schreef hij `tonale stukjes met een dissonante bite' die door medeleerlingen met grote ernst werden uitgevoerd. ,,Toen ik Rusland verliet, verbood de douanebeambte dat ik mijn muziek meenam naar Amerika, omdat er geen goedkeuringsstempel op stond. Dat was een traumatische ervaring. Ik heb nooit meer gecomponeerd. Maar in mijn hoofd klinkt nog wel steeds allerlei niet bestaande muziek.''

In Leningrad ontving Kreizberg ook zijn eerste directielessen. Zijn leraar was Ilja Moesin bij wie, onder vele anderen, ook Valery Gergjev studeerde. ,,Moesin was een genie omdat hij mensen kon bijbrengen muziek over te brengen in mimiek en gebaren'', vindt Kreizberg. ,,Vooral handgebaren.''

Inderdaad trekt Kreizbergs dirigeren alle aandacht naar zijn handen, die op concerten door opvallend brede, hagelwitte manchetten worden uitgelicht. ,,Er wordt gepraat over mijn manchetten?'' Kreizbergs scherp getekende gezicht barst open in een verbijsterde schaterlach. ,,Wat een onzin! Het zijn doodgewone shirts. Maar als de ogen daardoor naar mijn gebaren uitgaan, des te beter.''

Kreizberg gruwt van termen als `image building' (,,Pardon?''), `roem' (,,Als kind droomde ik van een leven als provinciekapelmeester – op zijn best.'') of `glamour' (,,Nee.'') Op de actiefoto's die het Nederlands Philharmonisch Orkest van zijn nieuwe chef-dirigent zelfs op trams afficheert, zien we niettemin een rijzige, allerminst van glamour gespeende maestro met mysterieuze zwarte haardos en lange, hypnotiserende armen. Achter de schermen blijkt Kreizberg pezig, tamelijk klein en op een afwachtende manier gedecideerd. ,,Ik was als kind extreem verlegen'', verklaart hij. ,,En nog steeds heb ik daar wel een beetje last van. Communicatie is iets dat ik heb moeten leren.

,,In Amerika ontmoette ik Leonard Bernstein, en hij was mijn grote voorbeeld. Bernstein kende totaal geen schaamte in het tonen van emoties. Vaak ging hij daarin ver over de schreef, maar zijn werkwijze maakte mij in elk geval duidelijk dat het niet beschamend is om als dirigent gevoel en betrokkenheid te tonen, maar noodzakelijk. Je moet een orkest van honderd individuen overtuigen van jouw ideeën, dat is me nogal wat! Dirigeren is communiceren.''

Discipline

Het Nederlands Philharmonisch Orkest is opgetogen over de nieuwe koers die onder leiding van Kreizberg is ingezet. Twintig vacatures zijn onder zijn supervisie ingevuld met nieuwe, jongere musici, de orkestcultuur lijkt veranderd. Meteen na zijn aantreden noemde Kreizberg zonder omhaal van woorden de punten waaraan hij met het orkest wilde werken. De matige discipline tijdens repetities. De strijkersklank. Ritmische precisie. Vier maanden zijn te vroeg om hem op resultaten af te kunnen rekenen, maar uit de concertprogramma's waarin Kreizberg zich tot nu toe met `zijn' orkest presenteerde, klonk wel een omslag. Uitbundig, theatraal en zelfs sportief klonk het orkest in september in Mahlers Eerste symfonie, met Kreizberg in de hem kenmerkende houding voor het orkest. Benen wijd, het onbeweeglijk torso iets achterovergeleund en de armen hoog zwierend – als een dirigerende Ben Hur. Ook een recente opname van Dvoráks Negende symfonie door Kreizberg en orkest klinkt gespierd én genuanceerd, heroïsch én intiem, met ronkend breed uitgesponnen melodieën.

Kreizberg prijst de voortgang die zijn orkest boekt met Amerikaanse uitroeptekens. ,,De musici ontwikkelen zich geweldig! Fantastic! We hebben in drie maanden een zee van ontwikkelingen doorkruist. Toen ik aankwam, was het orkest gewend aan een duidelijk afgebakend Duits-Oostenrijks repertoire. Eén van de taken die ik mij heb gesteld, betrof een uitbreiding van dat repertoire om daarmee een gedifferentieerder klank te realiseren. Ik wil dat dit een orkest van wereldtopniveau wordt. Dat zit erin. Maar gebrek aan zelfvertrouwen heeft de musici afgeremd in hun kunnen.''

Het is allemaal een kwestie van psychologie, vindt Kreizberg. ,,Hartmut Haenchen was als chef-dirigent een perfectionist, met duidelijke ideeën over hoe ieder stuk idealiter moet klinken. Daartoe repeteerde hij zeer hard, en met uitstekende resultaten. Maar die werkwijze heeft dit orkest ook lui gemaakt. Als je weet dat er zes repetities staan voor één concert, oefen je niet thuis. Ik heb tegen de musici gezegd: `Ik wil dat jullie je zelf verantwoordelijk voelen voor het resultaat.' We repeteren minder, maar ik verwacht een actievere werkhouding. Het resultaat is dat de musici eigenwaarde opbouwen. Op die basis moet het orkest nu verder groeien.''

Het Nederlands Philharmonisch Orkest werkt op regelmatige basis samen met de Nederlandse Opera. Van de zeven operaproducties met symfonieorkest, begeleidt het Nederlands Philharmonisch Orkest er dit seizoen drie (La Bohème, Iolanta en Die Walküre). Daarvan leidt Kreizberg alleen Iolanta.

Toen Kreizberg in februari 2002 in overleg met de Nederlandse Opera werd benoemd, was nog niet bekend dat Edo de Waart daar als chef-dirigent zou vertrekken. In de later gevoerde discussie omtrent diens opvolging werd Kreizberg genoemd, maar de Duitser Ingo Metzmacher benoemd. Het was de bedoeling dat Kreizberg veelvuldig bij de Nederlands Opera zou dirigeren. Maar na Iolanta zijn er nog geen producties met Kreizberg gepland, bevestigt hoofd externe betrekkingen Pabol Fernandez. ,,Wij zijn van plan jaarlijks één productie met Kreizberg voor het Nederlands Philharmonisch Orkest te programmeren. Voor volgend seizoen hebben we geen titel kunnen vinden waarmee opera, orkest én Kreizberg instemden. Jammer. Maar de intentie is er – zonder meer.''

,,De Nederlandse Opera is onafhankelijk en beslist zelf wie welk orkest leidt in welke producties'', reageert Kreizberg. ,,Dat is een ongebruikelijke relatie, en ideaal is anders. Maar ik heb de laatste dertien jaar zoveel opera gedaan dat ik het nu ook wel prettig vind me even helemaal op de symfonische muziek te kunnen storten. Opera betekent compromissen sluiten, dat merk ik nu ook in de repetities voor Iolanta. En dat kan zeer enerverend zijn.''

`Iolanta' door de Nederlandse Opera. Voorstellingen op 15, 17, 19, 22, 25, 28 en 30/1 Muziektheater, Amsterdam. Er zijn nog enkele kaarten beschikbaar. Res. en inl. (020) 6255455 of www.dno.nl. Radio 4: 7/2.

Concerten o.l.v. Yakov Kreizberg op 20 en 21/1 met het Nederlands Kamerorkest; 24 en 26/1 met het NedPhO. Inl.: www.orkest.nl