Roken

Laten we onze persoonlijke voorkeuren buiten beschouwing, dan moeten we het erover eens zijn dat dit een weergaloze prestatie is. Binnen een jaar of vijftig wordt ons hele beschavingsgebied dat omstreeks 640 miljoen mensen omvat, fundamenteel veranderd. Een gewoonte die goed beschouwd veel meer is dan een gewoonte: een levensvoorwaarde, een seculier geloof, een middel van bestaan met een geschiedenis van een eeuw of vier, staat op het punt van verdwijnen.

Ergens in Amerika, nog in de jaren vijftig, is het begonnen. Een paar niet-rokers besloten het hele land ervan te overtuigen dat het beter was niet te roken. Ze kregen volgelingen die eropuit trokken. Door de rokende samenleving werden ze als paria's behandeld, maar ze hielden vol. Steeds meer mensen werden bekeerd, apostelen die de boodschap verder verbreidden. Moedig gingen ze de bars en cafés binnen, of gewoon naar hun werk. Met ostentatieve handbewegingen en geluiden van walging begroetten ze de tabaksrook. En dan werden ze uit de gemeenschap verjaagd, als de eerste christenen, communisten, mensen die op z'n best niet goed wijs waren, of ze kregen gewoon een pak rammel. More Doctors Smoke Camel Than Any Other Cigaret!

Nu, sinds een week zijn ook, of zelfs, in Nederland de rollen omgedraaid. Wetgeving verdoemt de rokers. Nu staan zij als verdwaasden aan de pafpalen of voor de kantoren op de stoep verachtelijk aan hun sigaret te zuigen, hun leven te verkorten, meewarig bekeken door de verlichten die wel beter weten. In de trein is de eerste roker afgeranseld. Het christendom heeft er langer over gedaan, de Reformatie en de Contrareformatie zijn onvoltooid gebleven, de Drankbestrijding laat niet veel meer van zich horen. Integendeel. Staande bij de pafpaal lees je: Biertje?

Hoe is het zover gekomen? Is de maatschappij toch maakbaar, het collectief sterker dan het individu?

Op 16 januari 1920 werd in de Verenigde Staten het Achttiende Amendement op de Grondwet van kracht. De Drooglegging was een feit. Wie nog alcohol schonk of dronk, was strafbaar. Er was wel wat verzet geweest, een massabijeenkomst in New York, protesten van de vakbeweging die vond dat de arbeider recht had op zijn biertje, een demonstratie voor het Witte Huis, maar daarbij was het gebleven. De volgende dag wakker geworden, schrok het volk van zijn eigen vastberadenheid, schrijft Frederick Lewis Allen in Only Yesterday, zijn in 1931 verschenen terugblik op de jaren twintig. Het heeft toen niet lang geduurd voordat de Amerikanen waren hersteld, als we het zo mogen noemen. Al snel kwamen de eerste speakeasies, particulieren begonnen in hun badkamer een eigen brouwerij, en de smokkelaars dienden zich aan, de bootleggers en de hijackers die de smokkelaars beroofden. Die werden weer bevochten door de FBI, en daaruit is de klassieke gangsterfilm ontstaan. Al Capone, Elliot Ness, The Untouchables. Het particulier initiatief baande zich nieuwe, verrassende wegen. Onvergetelijk tijdperk.

Waar kwam toen die drang tot zuiverheid vandaan? Het succes van de afschaffers is ten eerste te danken aan hun organisatie, schrijft Allen. De drinkers konden zelfs bij benadering daar niets tegenover stellen. Dat, zou je zeggen, is menselijk. Organiseren en drinken gaan niet samen. Dan was er de oorlog die de aandacht van het publiek gevangen hield. Bij hun voorbereidingen konden de afschaffers min of meer ongemerkt hun gang gaan. En de anti-Duitse stemming heeft ook geholpen. Bier was Duits. Dat dronk je dus als goed Amerikaan niet (evenmin als je vorig jaar om deze tijd Franse kaas at). Ten slotte, nog steeds volgens Allen, was alcohol niet goed voor de soldaten; deed afbreuk aan hun vechtvermogen. Zo is het toen ongeveer gekomen.

En nu? Dat roken de gezondheid kwaad doet, is onbestreden wetenschap. De geur van brandende tabak maakt veel mensen onpasselijk. Rokers laten as achter, gaten in het tapijt en in hun eigen kleren. Dat weten we allemaal. Zo is er nog veel meer dat slecht is: vuurwapens, uitlaatgassen, te hard en door rood licht rijden, en alcohol natuurlijk. Maar dat zijn allemaal ingeburgerde zeden en gewoonten. Waarom, vragen de rokers, moeten ze nu ons hebben? Waarom niet begonnen met de alcohol, in plaats van toe te laten dat op reclamefilms de schijn wordt gewekt dat je van bier, breezers, amaretto originale het opperste geluk bereikt? Wat hebben we gedaan? Zwak argument. Wie het slechte wil bestrijden, moet ergens beginnen. Laten de rokers blij zijn dat zij bovenaan de agenda staan.

Er is iets anders. Nederland is de bakermat van het gedogen, en dat dateert niet van vandaag of gisteren. Het gedogen is doorgedrongen tot in onze buitenlandse politiek. Vandaar dat zoveel Nederlanders een Portugees of Frans klinkende achternaam hebben. In de jaren zestig kwam de hasj over de westelijke wereld. Hier werd een voor alle niet-Nederlanders onbegrijpelijke manier gevonden om het blowen toe te staan en tegelijkertijd te verbieden. We werden er beroemd en berucht mee, pasten ons half aan, en half niet. Daarmee hebben we slachtoffers gemaakt. In Frankrijk, Thailand, Turkije, Amerika pakt de politie iedere zomer weer Nederlandse tieners die dachten dat het daar even gedogelijk was als thuis. Van heinde en verre komen ze hier om ongestoord high te kunnen worden. Op het Thorbeckeplein baan ik me 's zomers een weg door wolken pittige damp, afkomstig uit Britse, Duitse, Italiaanse longen. Een stadswacht kijkt vreedzaam toe. Gisteravond laat kwam ik aan op het Centraal Station. Op het perron, in de hal, de politie, gereed om een roker in de kraag te grijpen.

Het raadsel van deze nieuwe Drooglegging, nu van het hele Westen, is niet dat er een slechte gewoonte mee wordt bestreden. Ik verbaas me over de energie waarmee het wordt aangepakt, de zeloten-ijver die over deze plotseling neopuriteins geworden natie vaardig is geworden. Vaderlandslievend als ik ben, maakt me dat ongerust. En terzijde daarvan nog dit. In mei 1945 deelden de Canadezen Sweet Caporal uit, de Amerikanen gaven Lucky Strike en Chesterfield en de Britten Players en Wild Woodbine. Hoe is het bij de bevrijding van Bagdad gegaan? En als daar sigaretten zijn uitgedeeld, weten George W.Bush en Tony Blair daarvan? Is een bevrijding zonder roken denkbaar?