Oupa wordt eigenaar diamantmijn

Driekwart eeuw nadat de Nama-nomaden in Zuid-Afrika van hun grond zijn verjaagd, krijgen ze de kuststrook van Richtersveld terug, inclusief de diamantmijn die erop gevestigd is. In een klap zijn ze rijk.

Het zand op de weg tussen Alexanderbaai en Kuboes is opdringerig. Geruisloos sluipt het door kieren en ventilatoren de auto binnen. Dan kruipt het de schoenen in, kriebelt het in de neusgaten en knarst het tussen de tanden. Fijne bruine zandkorrels zijn alles wat je proeft en ziet op Zuid-Afrika's laatste pad, naar het laatste dorp voor de grens met de rest van het continent.

,,Maar het is nu wel ons zand'', zegt Oupa Gert Domroch en klopt het stof van zijn verkreukelde broekspijpen. Zijn goede oog, links van de glazen knikker, glinstert van trots. Ons zand. Het heeft de nomaden van Zuid-Afrika's meest noordwestelijke streek Richtersveld precies vijfenzeventig jaar gekost om dat te kunnen zeggen. Zolang als Oupa leeft.

Het zand van het Richtersveld is fel begeerd. Het bedekt Afrika's meest gewilde bodemschat. Toen blanke gelukzoekers hier in 1927 diamanten ontdekten op de stranden ten zuiden van Alexanderbaai, joegen ze de nomaden die eeuwenlang met hun vee langs de kuststrook hadden gezworven, de gortdroge binnenlanden in. Naar dorpjes als Kuboes, Sandrift, Lekkersing en Eksteenfontein werden ze gestuurd, menselijke afvalhopen in het midden van de bergachtige woestenij.

Binnenkort kunnen de Nama weer terugkeren naar de duinen aan de kust. Het Constitutionele Hof bepaalde eind oktober in een unieke zaak dat de zesduizend nomaden van het Richtersveld de wettige eigenaars zijn van de grond die decennialang door het staatsmijnbedrijf Alexkor is ontgonnen. De straatarme nomaden worden directeur van een miljoenenbedrijf.

De Richtersvelders kunnen niet alleen aanspraak maken op de edelstenen die nu nog in het zand begraven liggen. Ze hebben ook recht op het dividend van de bodemschatten die sinds 1927 door Alexkor zijn opgegraven. In mei zal het hof vaststellen hoeveel de Zuid-Afrikaanse regering moet betalen om de misgelopen opbrengsten te vergoeden aan de Nama. Een bedrag van tien miljard rand (1,2 miljard euro) is al genoemd.

Oupa gaat het niet om het geld, verzekert hij voor zijn traditionele hut, gemaakt van kreupelhout en grasmatjies. Het zwerfhondje dat bij hem op schoot wil kruipen krijgt een oplawaai en schiet jankend onder zijn stoel. Oupa steekt de pijp aan. ,,Een man zonder grond is niks. We zijn weer mens geworden. Daar gaat het om.''

Grond is leven voor de Nama-nomaden, een van de oudste volken in zuidelijk Afrika. In de droogte van de Noordkaap-provincie houdt het vee het alleen uit op uitgestrekte vlaktes. In Kuboes zwerft nog slechts een handvol vermagerde geiten rond. Het andere vee van het Richtersveld heeft de komst van graafmachines, bulldozers en manshoge hekken rond de diamantrijke gronden niet overleefd.

De Nama die geluk hadden werken nu in de mijnen of vermaken toeristen in het naburige Richtersveld Nationale Park. De rest tolt dronken rond de dorpswinkel en fantaseert hardop over schadevergoedingen van miljarden. ,,We zijn rijk'', rochelt de jongen die met een fles bier op het stoepje staat te wankelen. Hij schetst een drieletterige toekomst. ,,BMW.''

Sinds de uitspraak van het Hof is het Richtersveld zichzelf niet meer, zegt Gert de Wet, voorzitter van de gemeenschap. Een stramme zeewind rukt de voordeur van zijn huisje open en rammelt drammerig aan de golfplaten muren. ,,De hebzucht heeft ons al te pakken.'' Elke dag krijgt De Wet telefoontjes uit een van de vier dorpen. Of er nog plek is in het comité waar de komende maanden de belangrijke beslissingen genomen worden. En wie mag zich eigenlijk Richtersvelder noemen? Is er ook nog wat te halen voor de Nama die inmiddels in Kaapstad of Johannesburg wonen? En voor de Nama overzee?

Er wordt gebeld uit alle delen van het land door beleggers en politici ,,die alleen maar even willen praten''. De provinciale regering van de Noordkaap was de eerste met een voorstel. Geef ons veertig procent van de aandelen, en wij regelen alles voor u, bood de minister van Financiën persoonlijk aan. ,,Bespottelijk'', zoals De Wet zegt.

Tot nu toe hebben de nomaden slechts ja gezegd tegen één bedrijf, MCI Resources van Cyril Ramaphosa, een van Zuid-Afrika's meest succesvolle zakenlieden en zeer invloedrijk binnen de regeringspartij ANC. Ramaphosa is gevraagd namens de nomaden een redelijke schadevergoeding met de regering overeen te komen.

Het kabinet van Thabo Mbeki is door de rechtszaak van het Richtersveld ernstig in verlegenheid gebracht. De regering had gehoopt met de privatisering van Alexkor de staatskas te kunnen spekken. De claim van de nomaden op de diamantgrond heeft die plannen ruw verstoord.

Volgens de Land Restitutie Wet die het parlement na de democratische verkiezingen van 1994 aannam, hebben alle Zuid-Afrikanen recht op compensatie die sinds 1913 door racistische wetten van hun grond zijn verdreven. De duizenden claims die sindsdien zijn ingediend, gaan vooral over door blanken gekoloniseerde landbouwgrond. Nooit eerder ging het over geroofde grondstoffen. Nooit eerder was het de regering zelf die in de beklaagdenbank stond.

De staatsadvocaten beriepen zich in de rechtszaal op een wet uit de koloniale tijd van Zuid-Afrika. De Nama zouden ,,te onderontwikkeld'' zijn voor de landrechten van de diamantmijnen bij Alexanderbaai. Het gelijk van de Richtersveld-nomaden zou ,,de sluisdeuren openen''. Het verhaal van de Nama is tenslotte het verhaal van alle nomaden in Zuidelijk Afrika, in de hoek gedreven door de moderne tijd. Hun lot staat in grote rode letters gedrukt op de kaart van Namibië, aan de andere kant van de grens bij Alexanderbaai. ,,Diamantgebied. Verboden terrein.''

Het gelijk van het Richtersveld heeft niet alleen de regering schrik aangejaagd. In de Nederlands Gereformeerde kerk van Alexanderbaai wordt op zondagochtend hoofdschuddend gesproken over de veranderingen die op stapel staan in het dorp.

,,Jesus is de heer in Alexanderbaai'', zegt het bord bij de ingang van Zuid-Afrika's meest noordelijke kustplaats. Jezus en Alexkor. Het dorp en zijn 400 families zijn het eigendom van het staatsbedrijf. Zoals het met Alexkor gaat, zo gaat het met Alexanderbaai.

De afgelopen tien jaar is het al niet makkelijk geweest voor de voornamelijk blanke werknemers, zegt Sakkie Louw, elektricien bij Alexkor, bijbel onder de arm. Met de eerste democratische verkiezingen kreeg de raad van bestuur van Alexkor een nieuwe kleur. Met de komst van de zwarte zakenlieden uit Johannesburg daalden de carrièrekansen van mannen zoals hij ,,van tien naar nul''. En nu worden zesduizend ongeschoolde nomaden de baas. ,,Die nuwe Suid-Afrika is 'n uitsonderlike plekkie.''