Compleet oeuvre van tachtigjarige Tajiri

De eerste verdieping van Museum Het Valkhof in Nijmegen heeft een glazen achterwand van zo'n vijftig meter. Een brede trap leidt erheen. Daar staan schouder aan schouder, tegen een achtergrond van bomen, zevenenveertig grillige, bizarre figuren. Het zijn Ronins. Dolende samoerai-krijgers van de Amerikaans-Japanse kunstenaar Shinkichi Tajiri (1923), die al sinds de vroege jaren vijftig nauwe contacten onderhield met de Nederlandse kunststromingen en in 1956 Amsterdam als woonplaats koos.

De witte ridders uit de jaren 1996-2003 zijn vervaardigd van kunststof (centa foam). Ze staan met twee, soms zelfs vier benen stevig verankerd op het voetstuk. Ze dragen een harnas of schild; hun wapen is niet zozeer een speer of zwaard als wel een reusachtige, scherpgepunte priem die uit hun heupen te voorschijn schiet. Mannen in staat van oorlogszucht op zoek naar vrouwen. De schouders zijn getooid met versierselen die als vlammen uiteen waaieren.

Beeldend kunstenaar Tajiri heeft tal van uiteenlopende invloeden ondergaan, die naar eigen zeggen zijn werk bepalen. Als kind van Japanse ouders werd hij in Amerika geboren. Meteen na de Japanse aanval op Pearl Harbour van 7 december 1941 werden alle Japanners in Amerika opgesloten in interneringskampen. Juist op die dag vierde Tajiri zijn achttiende verjaardag. Om aan het kamp te ontsnappen meldde hij zich aan bij het Amerikaanse leger, vocht tegen de Duitsers in Italië, raakte gewond. Na de oorlog volgde hij in Parijs lessen bij onder meer Fernand Léger en Zadkine. Parijs, daar was toen iedereen: van Kouwenaar tot Hemingway, Josephine Baker tot Louis Armstrong.

Op verrassende wijze vond Tajiri meteen zijn stijl. Hij ontwierp kleine, lichtvoetige beeldjes van ijzerdraad en gips, het waren de voorboden voor de latere Ronins. Als Amerikaan was Tajiri gefascineerd door snelheid; als kind van Japanse oorsprong kende hij de traditionele Japanse verhalen. Over seks en de daarbij noodzakelijke afbeeldingen deed Tajiri nooit geheimzinnig. De titel Snelheid, erotiek en geweld vat inhoudelijk zijn werk samen; naar uiterlijk zou je daar nog elegantie, kracht en bruutheid aan kunnen toevoegen.

De tentoonstelling ter gelegenheid van Tajiri's tachtigste verjaardag toont aspecten van zijn gehele oeuvre. Befaamd is hij geworden met de schier eindeloze reeks Knots (Knopen) die over de hele wereld staan. Op Schiphol kunnen wereldreizigers elkaar treffen bij het symbolische Meeting Point (1975). Deze vaak metershoge sculpturen van brons, gietijzer, kunststof of glanzend staal zijn robuust en sierlijk. Het bijzondere van de knoop is de harmonie tussen eenvoud en kracht. Tajiri maakt van zijn knopen monumentale poorten of kunstwerken die de suggestie wekken van kronkelende slangen of zelfs vliegtuigen, zoals Granny's Knot, de zogenoemde onbetrouwbare `oudewijvenknoop'. Hij vindt altijd een mooi samenspel tussen de sierlijke lengte van lijnen die de aanloop tot de knoop vormen en de compacte vorm van de knoop zelf.

Tajiri moet een onstuitbaar schepper zijn, geen enkel genre laat hij ongemoeid. Hij maakte chaotische films over het roken van marihuana, over een scooter die in trillende bewegingen door de stad raast en over een vrouw die van de dakrand dreigt te vallen en verandert in een zeemeeuw. Zijn Wall Paper Ladies (1979-1981) tonen ingekleurde foto's van tamelijk beschaafd geklede vrouwen in verleidelijke poses. Die veelheid werkt ook wel eens ten nadele, dan is de sculptuur weliswaar mooi of bijzonder, maar het is net of een kern ontbreekt.

Intrigerend zijn de vrolijke, lichtvoetige installaties van smeedijzer en karton uit de jaren vijftig. Een van de allermooiste beelden is Krijger (1949). In glanzend brons staat hij voor ons, de man met kniestukken, gespierde dijen, een verticaal gehouden lans en een schild boven zijn hoofd. Maar zijn lichaam is open. Juist in het midden zweeft een ronde vorm die het hart zou kunnen zijn tussen ragfijne bronsdraden, als van een harp. Daar is de krijger het meest kwetsbaar. Dit is een heel ander beeld dan de Ronins of Tajiri's metershoge oorlogsmachines van glanzend aluminium, die een alarmerende agressie uitstralen. Deze krijger van brons met zijn ten hemel gerichte rechterarm drukt het pijnlijke lot uit van een soldaat die willoos uitgeleverd is aan de oorlog.

Tentoonstelling: Shinkichi Tajiri: snelheid, erotiek en geweld. Museum Het Valkhof, Kelfkensbosweg, Nijmegen. T/m 4/4. Cat. €29,50. Di t/m vrij 10-17u; za zo 12-17u. Inl 024-360 88 05; www.museumhetvalkhof.nl