Macht komt niet langer uit loop van geweer

Wat voor land wordt Afghanistan onder de dit weekend aangenomen grondwet? Mannen en vrouwen hebben gelijke rechten, de macht mag niet langer uit de loop van een geweer komen. Op papier althans.

De 502 gekozen en aangewezen afgevaardigden op de loya jirga, de traditionele, grote vergadering van stamoudsten uit heel Afghanistan, hebben gisteren een historische stap gezet. Met de aanvaarding van een nieuwe grondwet is definitief afscheid genomen van het islamitisch emiraat zoals het land door de Talibaan was gedoopt. Afghanistan is nu officieel een `gewone' islamitische republiek, waarin tolerantie geldt voor minderheidsgodsdiensten, democratische beginselen worden gerespecteerd en gehoorzaamheid wordt uitgesproken jegens de bepalingen van de universele verklaring van de mensenrechten.

Zo staat het althans sinds gisteren op papier – reden waarom onder anderen de Amerikaanse president Bush en secretaris-generaal Kofi Annan van Verenigde Naties van hun tevredenheid kond deden. ,,Een democratisch Afghanistan komt tegemoet aan de belangen en de gerechtvaardigde verlangens van het gehele Afghaanse volk en zal er toe bijdragen dat er geen veilig heenkomen meer zal zijn voor terreur in dat trotse land'', reageerde Bush.

Maar zeker de recente Afghaanse geschiedenis heeft geleerd dat mooie woorden niet altijd naadloos aansluiten op de praktijk – reden waarom sommige waarnemers afwachtend kritisch reageren en anderen ronduit pessimistisch zijn. Met aanvaardiging van de grondwet is een belangrijk stap gezet in het Afghaanse proces van wederopbouw en is nu de weg vrijgemaakt voor het houden van vrije presidents- en (mogelijk) parlementsverkiezingen later dit jaar. Maar die kunnen alleen plaatsvinden als het proces van ontwapening van vele tienduizenden losse milities de komende maanden werkelijk vaart krijgt, lokale krijgsheren worden gediscplineerd, en er een eind komt aan de nog steeds voortdurende terreurdreiging van zich verschuilende Talibaan.

Los van die praktische knelpunten maken sommige waarnemers zich zorgen over tekstuele onderdelen van de grondwet, die juist afbreuk lijken te doen zijn tolerante en gematigde karakter. De belangrijkste grondwetsartikelen op een rijtje:

Afghanistan is een onafhankelijke en ondeelbare, islamitsche eenheidsstaat.

Volgens artikel 3 kan in Afghanistan geen wet worden aangenomen die in strijd is met de overtuigingen en de bepalingen van de heilige islamitische godsdienst. In de ontwerptekst stond nog dat wetten niet in strijd mochten zijn met het heilige geloof van de islam én de waarden van deze grondwet. Critici veroordelen het aanscherpen van de onderwerping aan de islam en het schrappen van de laatste bepaling. Hoewel in de grondwet niet wordt gesproken over toepassing van de shari'a, de islamitische wetgeving, vrezen zij dat de deur daarvoor openstaat, en dat individuele rechters kunnen gaan bepalen wanneer iemand handelt in strijd met de islam.

Talen

De officiële talen van Afganistan zijn het Pathaans en het Dari (Perzisch), maar Oezbeken, Hazara's en andere etnische groepen mogen hun talen beschouwen als officiële taal in hun eigen gebieden. Met dat compromis werd een patstelling op de loya jirga doorbroken.

President

Afghanistan krijgt een sterk presidentieel systeem. Volgens president Karzai moet de toekomstige gekozen president grote bevoegdheden hebben om te voorkomen dat er een machtsstrijd ontstaat in Kabul zoals in het recente verleden na de val van de communistische regering van Najibullah in 1992. Om die reden is in de grondwet ook afgezien van de verkiezing of benoeming van een premier. Verschillen leiders van vroegere islamitische strijdgroepen wilden juist de macht van het nog te kiezen parlement ten opzichte van de president vergroten om op die manier invloed te houden.

Gelijke rechten voor mannen en vrouwen.

Artikel 22 van de grondwet stelt dat de burgers van Afghanistan, man of vrouw, gelijke rechten en plichten hebben.

Parlement

Het parlement zal bestaan uit een Lagerhuis en een Senaat. In de ontwerptekst stond dat het door directe verkiezingen gekozen Lagerhuis (Wolesi Jirga) tussen de 220 en 250 volksvertegenwoordigers zal tellen en dat per provincie (in totaal 32) ten minste een vrouw zal worden afgevaardigd. In de gisteren aanvaarde tekst staat dat per provincie ten minste twee vrouwen moeten worden verkozen.

Verkiezingen

Op de internationale Afghanistan-conferentie in Bonn, in december 2001, is vastgelegd dat er uiterlijk in juni 2004 nationale verkiezingen zullen plaatsvinden. Volgens sommige waarnemers is die doelstelling te ambitieus en is het veiligheidsklimaat in Afghanistan er niet naar om burgers nu al onbevreesd naar de stembus te sturen. Karzai, die zelf kandidaat zal zijn bij de presidentsverkiezingen, wil die in juni of uiterlijk in augustus laten houden. Het doorgaan van die verkiezingen is volgens hem van cruciaal belang voor het Afghaanse volk. Niet duidelijk is nog waneer de parlementsverkiezingen zullen worden gehouden. In de nu aangenomen tekst staat dat ,,alle inspanningen'' zullen worden gedaan om de eerste verkiezing van de president en van het parlement tegelijkertijd te doen plaatsvinden, maar een datum wordt niet genoemd.

Partijen

In Afghanistan moet de macht niet langer uit de loop van het geweer komen en mogen politieke partijen niet langer uit zijn op het zaaien van etnische verdeeldheid. Daarom staat in de grondwet dat politieke partijen niet over een gewapende vleugel mogen beschikken. Ook de oprichting van partijen op basis van etniciteit, taal, religie en grondgebied zal niet worden toegestaan.

In zijn toespraak bij het slot van de loya jirga onderstreepte president Karzai gisteren dat hij president wil zijn van alle Afghanen, en dat in de toekomst alle Afghanen president kunnen zijn, onafhankelijk van hun etnische achtergrond. Dat betekent in zijn ogen dat niet automatisch vertegenwoordigers van de grootste bevolkingsgroep, de Pathanen, zoals hij zelf, president worden. Ook een ,,arme zoon'' uit het district Yakaolang (in het gebied van de Hazara`s) of uit de provincie Nimroz (grenzend aan Baluchistan) komen in aanmerking voor het hoogste ambt in het toekomstige Afghanistan.