De Hoop Scheffer maakt vliegende start bij NAVO

NAVO-chef Jaap de Hoop Scheffer trad vanochtend aan. Wat is zijn missie? En hoe bereidde hij zich voor?

Weinig internationale leiders doen het Jaap de Hoop Scheffer na: 15 kilometer hardlopen in 1 uur en 17 minuten. Ook zijn NAVO-lijfwachten niet. Zij zullen hem, zoals gisteren, tijdens zijn looprondjes in Brussel per mountainbike begeleiden. De Nederlandse NAVO-secretaris-generaal, die vanochtend aantrad, zal zijn goede conditie de komende vier jaar meer dan nodig hebben. Hem wacht een zware agenda zonder garantie op succes: van het vormgeven van de mede door `Irak' en spanningen over Europese defensieplannen soms grillige transatlantische relatie, de integratie van zeven nieuwe lidstaten uit Midden- en Oost-Europa tot en met de vredesmissie in Afghanistan en mogelijk Irak.

De Hoop Scheffer maakt een vliegende start, met al snel een vol reisprogramma: half januari bezoekt hij de NAVO-troepen in Bosnië en Kosovo, daarna het World Economic Forum in Davos, president Bush in Washington eind januari, de week erop Parijs, Berlijn en München, waar hij zijn eerste informele beraad heeft met de NAVO-ministers van Defensie voorafgaand aan een jaarlijkse veiligheidsconferentie, en de week daarop Afghanistan en Londen, met ergens tussendoor nog een ontmoeting met VN-chef Kofi Annan.

De Schot George Robertson geeft zijn opvolger als advies: ,,De druk op landen hoog houden om meer te doen aan hun militaire vermogen. En garanderen dat de alliantie relevant blijft, ook in de relatie met de Europese Unie en Rusland. Jaap moet his own man zijn. Prioriteiten stellen en die meedogenloos navolgen.'' Eén daarvan noemt De Hoop Scheffer de verdere ,,transformatie'' van de vroegere Koude-Oorlogsmachine tot een ,,unieke'' politieke en militaire alliantie die je ,,waar ook ter wereld kunt inzetten''. Een trend die al is ingezet, maar de NAVO nog geen duidelijk nieuw profiel heeft bezorgd. ,,Jaap moet de nieuwe NAVO gezicht gaan geven'', zegt een hoge NAVO-diplomaat.

Als francofoon en atlanticus zal de nieuwe NAVO-chef ,,diplomatieker'' opereren dan zijn Britse voorganger, ook omdat het transatlantisch vertrouwen nog broos is na de Irak-crisis van vorig jaar, taxeren Nederlandse NAVO-diplomaten. Hij zal meer proberen ,,evenwichtskunst te beoefenen'' tussen de Verenigde Staten en Frankrijk dan Robertson, die de NAVO vaak in Amerikaans-Britse richting duwde, zoals bij Irak. ,,Iedereen accepteert dat er één grootaandeelhouder is, de VS, maar we moeten iedereen hetzelfde gevoel van eigenaarschap geven'', zegt De Hoop Scheffers `meegenomen' kabinetschef Ed Kronenburg.

Iets daarvan bleek tijdens de voorbereidingen in de afgelopen weken: De Hoop Scheffer ontmoette de Amerikaanse ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie, Powell en Rumsfeld. Maar Frankrijk kreeg ook aandacht: Kronenburg toog naar Parijs voor gesprekken met hoge ambtenaren van Buitenlandse Zaken, Defensie en het Elysée.

[vervolg NAVO: pagina 6]

NAVO

Kernvraag: kan De Hoop Scheffer de NAVO laten leveren?

[vervolg van pagina 1]

Die aandacht was ook een erkenning voor de rol die Parijs wil spelen in de nieuwe snelle aanvalsmacht en het nieuwe commando voor transformatie van de NAVO.

Volgens niet-Nederlandse NAVO-diplomaten hebben ,,de Nederlanders zich zeer goed voorbereid''. Robertson was nog drie weken in functie, toen Kronenburg op 1 december aantrad als ,,kwartiermaker''. Hij kreeg een geïmproviseerd kantoortje achter een tussenschot in het conferentiezaaltje naast de kamer van de secretaris-generaal. Kronenburg, eerder plaatsvervangend kabinetschef van eurocommissaris Van den Broek, woonde alle vergaderingen van Robertson bij. Ook De Hoop Scheffers, eveneens `meegenomen' particulier secretaris, Barbara Rutgers, voorheen zijn politieke adviseur, liep vanaf begin december mee. ,,Dit was de eerste echte overgang die we bij de NAVO hebben gehad'', zegt een NAVO-diplomaat. ,,Carrington, Wörner, Claes en Solana hadden geen contact met hun opvolgers.''

De Hoop Scheffer die op 3 december aftrad als minister van Buitenlandse Zaken en tijdelijk een kantoortje op het ministerie betrok, was de afgelopen weken al druk in de weer met zijn nieuwe baan. Hij sprak een paar keer uitvoerig met Robertson. De nieuwe NAVO-chef, toen nog minister, lunchte op zondag 30 november, een dag voor de OVSE-top in Maastricht, in Brussel met Robertson, de Duitse generaal H. Kujat, voorzitter van het militair comité van de NAVO, de Amerikaanse NAVO-opperbevelhebber generaal Jones en de Amerikaanse NAVO-opperbevelhebber voor transformatie admiraal Giambastiani.

Behalve Powell ontmoette hij op de OVSE-top in Maastricht ook de Duitse minister Fischer. Na afloop reisde De Hoop Scheffer naar Brussel voor een gesprek in het Sheraton-hotel met de Amerikaanse minister van Defensie Rumsfeld, die hij vóór zijn benoeming nog niet had ontmoet. Voorts ontbeet hij met Robertson en EU-buitenlandcoördinator Solana. Hij ontmoette de zeven assistent-secretarissen-generaal van de NAVO en de negentien NAVO-ambassadeurs. Hij dineerde met de Amerikaanse NAVO-ambassadeur Burns en de Amerikaanse ambassadeur in Den Haag, Sobel. Hij liet zich briefen op het Nederlandse ministerie van Defensie, bezocht de 11 Air Manoeuver Brigade in Schaarsbergen en werkte zich door dossiers.

De Hoop Scheffer deed ook al een internationale benoeming: hij koos de Amerikaan Joe Manso, politiek adviseur op de Amerikaanse NAVO-missie, tot een van de vijf plaatsvervangend kabinetschefs, een vaste Amerikaanse post waar Bosnië, Afghanistan en de relaties met de VS onder vallen. Manso ontmoette zijn nieuwe baas in Den Haag. Hij werd verkozen omdat De Hoop Scheffer eerdere Amerikaanse kandidaten `te onervaren' vond.

Met Kerstmis vloog Kronenburg naar de Nederlandse militairen in Irak, om zich te verdiepen in de situatie daar. De NAVO verleent nu bijstand in een door Polen gerunde sector in Irak. De VS bepleiten een grotere rol voor de NAVO in Irak. Maar het is onzeker of dit snel concreet zal worden: de NAVO had onlangs al problemen genoeg met het vinden van materieel, zoals helikopters, voor de missie in de Afghaanse hoofdstad Kabul. De NAVO wil die missie bovendien uitbreiden tot ver buiten Kabul. Dit zal nog eens duizenden extra soldaten vergen voor de zogeheten provinciale [civiel-militaire] wederopbouwteams. ,,Afghanistan is cruciaal. Die missie moeten we eerst goed regelen. Als we daarvoor de middelen al niet kunnen vinden, moeten wij ons niet gaan vertillen aan Irak'', zegt een medewerker van De Hoop Scheffer. De nieuwe NAVO-chef zal naar zijn zeggen zonodig luid en duidelijk bij de lidstaten aankloppen voor extra middelen voor Afghanistan. ,,Hij zal de Robertson-kracht moeten tonen. Dat is niet gemakkelijk. Hij zal goede relaties met lidstaten willen houden maar ook publieke druk moeten gebruiken'', zegt een Britse diplomaat. ,,De NAVO kon Bosnië en Kosovo tegelijk aan. Maar kan zij nu ook Afghanistan en Irak tegelijk aan? Dat zal veel politieke wil vergen.''

Een andere prioriteit voor de NAVO-chef is volgens diplomaten ,,het weghalen van de kramp tussen EU en NAVO''. Die bleek onlangs uit de Amerikaanse bezorgdheid over de defensieplannen van de EU. ,,Voor Jaap is het een schijntegenstelling: een sterk Europa is goed voor de NAVO en goed voor Europa'', zegt een NAVO-diplomaat.

De NAVO-top van juni in Istanbul, als zeven nieuwe leden toetreden, moet de modernisering van de NAVO verder zichtbaar maken. Maar de uitkomst kan worden beïnvloed door de situatie in Afghanistan en Irak. Als de NAVO moeite heeft bestaande missies goed uit te voeren of nieuwe missies te ondernemen, krijgt zij een geloofwaardigheidsprobleem. Een natuurwet luidt immers: wie als internationale organisatie niet in actie komt, verliest aan relevantie.

Met alleen een grondige voorbereiding, goede contacten met oud-collega-ministers als de Fransman De Villepin, de Duitser Fischer en de Amerikaan Powell, diplomatieke vaardigheden en zijn geroemde cabarettalent zal De Hoop Scheffer het niet redden. Zeker, de afgelopen twee jaar leek hij zich als minister op het diplomatieke toneel beter in zijn vel te voelen dan als CDA-leider. Het was een soort thuiskomst voor de oud-beroepsdiplomaat, die eind jaren zeventig al eens twee jaar bij de Nederlandse NAVO-missie diende en aansluitend particulier secretaris was van vier ministers van Buitenlandse Zaken. Maar nu is De Hoop Scheffer op het allerhoogste niveau beland en is de onzekere factor: hoe zal hij onder druk opereren, hoe zullen de lidstaten op hem reageren, wat is zijn mobiliserend vermogen en kan hij tegenover wereldleiders als Bush of Chirac, als het moet, zijn rug recht houden? ,,Toen de Russen op de OVSE-top dwarslagen, kwam Jaap als voorzitter toch met een eigen verklaring. En dat vonden de Russen niet leuk. Jaap is niet gauw geïmponeerd'', zegt een Nederlandse diplomaat die hem goed kent.

Bij aankomst vanochtend op het NAVO-hoofdkwartier zei De Hoop Scheffer dat hij het ,,werk in uitvoering'' bij de NAVO met ,,grote kracht'' ter hand zal nemen. Hij hamerde op ,,teamwork'' van de lidstaten en wees op de ,,directe koppeling tussen onze gemeenschappelijke politieke beslissingen en de noodzaak om te voldoen aan de vereisten op de grond.'' Kortom: de NAVO moet leveren. Robertson heeft er vertrouwen in: ,,Jaap heeft een basaal pragmatisch, typisch-Nederlands gezond verstand.''

Zonder fanfare hebben De Hoop Scheffer en zijn vrouw Jeannine de ambtswoning in Square du Bois, een enclave van kapitale panden aan de Avenue Louise in Brussel, betrokken. Op 18 december bracht een verhuiswagen boeken, foto's, kleding en cd's over. Ze wonen nu ,,boven de winkel'', in een privévertrek boven de residentie die voor officiële ontvangsten dient. Grote interieuringrepen zijn ze niet van plan. Het kostbare Chinese behang uit het British Museum, dat Lord Carrington liet aanbrengen, is trouwens door de hardnekkige lijm niet meer te verwijderen, als ze dat al zouden willen.

Ook bij de NAVO wil De Hoop Scheffer naar eigen zeggen geen grote staat voeren. Zo dronk hij de afgelopen weken al eens koffie temidden van het stafpersoneel in de NAVO-kantine; zoals hij als minister van Buitenlandse Zaken ook in de kantine at als zijn schema het toeliet. De Hoop Scheffer resoluut: ,,Dat zal bij de NAVO zo blijven.''