Deze vrouw is vamp, geisha en prinses

In haar teksten komt ze vaak naar voren als vrijgevochten en zelfbewuste vrouw, die mannen probleemloos aankan. In de machocultuur die Polen in wezen is, kunnen zulke teksten troost bieden.

Een van de grootste Poolse hits ooit verhaalt van een eindeloze slemppartij. Om een met wodkaflessen gevulde tafel grijpt een vrolijk gezelschap elk excuus aan om te drinken. ,,En toen was er een kleine haring op tafel/ Meneer Zbych zag `m/ en begreep onmiddellijk/ dat een haring van zwemmen houdt.'' Er wordt getoast, de haring wordt weggespoeld. En zo gaat het nummer drieënhalve minuut door, in een moordend ritme.

Prawy do lewego, zoiets als `toasten van rechts naar links', is vaste prik op elk feestje in Polen. Het zorgt voor de wildste danspartijen en wordt door iedereen luidkeels meegezongen. Het staat op een inmiddels legendarisch album, dat vier jaar geleden de definitieve doorbraak markeerde van zangeres Kayah. Elke dag nog worden liedjes van die plaat op de radio gespeeld.

De plaat Kayah i Bregovic is een vreemde eend in het oeuvre van de zangeres. De muziek van Kayah is meestal sterk georkestreerd, met veel elektronische instrumenten en sterke jazz- en funkinvloeden. Maar voor deze plaat werkte ze samen met de componist Goran Bregovic (Kroatische vader, Servische moeder), wiens gewoonte het is om allerlei Oost-Europese muziekstijlen – uit de Balkan, van zigeuners – te mengen. Traditionele slag- en blaasinstrumenten en hees brullende mannenkoren kenmerken de soms uitbundige, dan weer droeve liedjes.

Gewoonlijk is in hitparades niet veel ruimte voor dergelijke muziek. Maar de liedjes van Kayah en Bregovic appeleren sterk aan de door veel Polen gedeelde liefde voor de Tatra-bergen, in het zuiden van het land, en voor de tradities en cultuur van de Poolse bergbewoners. Het mannenkoor op het album komt uit Zakopane, het populaire maar traditioneel gebleven ski-oord in de Tatra, de winterhoofdstad van Polen.

,,De liedjes met Bregovic zijn eenvoudig, de teksten zijn realistisch'', zegt Maciej Grygiel, Kayah-fan van het eerste uur. ,,Kayah zingt niet over roze olifanten. Dat spreekt de Polen aan.'' Kayah wisselt tradities en moderniteit in haar muziek en teksten moeiteloos af. Dat verklaart volgens Maciej ook waarom ze fans heeft van alle leeftijden, van pubermeisjes tot omaatjes.

Kayah heeft nooit gepoogd het succes met Bregovic te herhalen. Integendeel: na het succesalbum verrastte ze met iets compleet anders, met JakajaKayah, een popplaat met geraffineerde composities, geenszins simpel of traditioneel, met een enkel knipoogje naar de Bregovic-stijl. ,,Er was wel teleurstelling, maar ik vond het juist geweldig'', zegt Maciej. ,,Kayah is nooit monotoon.''

In haar teksten komt Kayah vaak naar voren als vrijgevochten en zelfbewuste vrouw, die mannen probleemloos aankan. In de machocultuur die Polen in wezen is, kunnen zulke teksten troost bieden. Maciej: ,,Ze krijgt veel brieven van vrouwen die schrijven dat ze gehuild hebben bij het horen van Testosteron'', Kayahs huidige hit over al het leed dat het mannelijk hormoon veroorzaakt. ,,Ik hou jou verantwoordelijk voor tranendallen, eenzaamheid, verraad en woede / voor lijden, oorlogsvuur en het vloeien van bloed / Testosteron.''

Polen heeft grote vrouwenstemmen: Anna Maria Jopek, Edyta Gorniak en Anita Lipnicka. Maar de stem van Kayah klinkt het krachtigst. En dat geldt ook voor haar imago, waarmee ze constant speelt: ze kan een vamp zijn, een geisha, een zigeunerprinses of een boerenmeisje.

Kayah (36), die sinds haar huwelijk met een Nederlander in het echt Katarzyna (Kasia) Rooijens heet, heeft het succes niet in de schoot geworpen gekregen. In 1988 maakte ze haar debuut. Daarna bleef het zeven jaar stil. Halverwege de jaren negentig kwam ze terug met twee redelijk succesvolle albums, Kamien (Steen) en Zebra. In 1997 werd ze uitgeroepen tot zangeres én persoonlijkheid van het jaar. Maar acceptatie door het grote publiek bleef uit.

Het `probleem' met Kayah is dat ze moeilijk in een hokje past. De ene keer zingt ze het aanstekelijke Supermenka (Superfemke), in de soulstijl van Stevie Wonders oude platen . Vervolgens komt ze met Wbrew naturze (Tegennatuurlijk), een nummer met een opgefokte elektronische beat. Of met de rokerige jazzballad Kiedy mowisz (Wanneer je praat).

,,Ik ben niet specifiek genoeg voor een niche-artiest en niet pop genoeg voor een pop-artiest'', zei ze onlangs in een interview. En platenmaatschappijen houden doorgaans niet van zulke artiesten, want die zijn moeilijk te `vermarkten'. Maar niemand kan nu meer om haar heen. Zij heeft geknokt en heeft daarmee het respect gewonnen van de doorgaans strijdlustige Polen.

Sommige critici zeggen dat Kayah met het succesalbum Kayah i Bregovic is meegesurfd op de golven van Bregovic, die alle muziek schreef. Maar dat is misplaatst. Kayah schreef de meeste – en vaak prachtige – teksten. En haar zang is onovertroffen. Dankzij die stem is het ook een van Goran Bregovic' sterkste platen ooit geworden. Van het album werden in Polen (38 miljoen inwoners) bijna één miljoen exemplaren verkocht. In het buitenland waren het er 50.000, wat nog niet eerder door een Poolse artiest was vertoond. De roem kwam laat, maar met trompetgeschal.

Deel drie van een serie over lokale muziekhelden. De eerste delen verschenen op 20 en 31 december.