De stelling van Rita Kohnstamm: kinderen op de basisschool moeten een schooluniform aan

Kinderen moeten zoveel mogelijk gelijk zijn in het basisonderwijs, zegt psychologe Rita Kohnstamm tegen Elsbeth Etty. Het verplicht stellen van schooluniformen is goed voor kinderen, ouders en leerkrachten én voor de integratie van allochtonen.

Waarom zou zo'n schooluniform alleen voor basisscholen moeten gelden? De kledingellende (elkaar aftroeven met dure merkkleding, het gesteggel over hoofddoeken of chadors), doet zich toch vooral voor in het voortgezet onderwijs?

De basisschool is de enige school waar alle kinderen naartoe gaan, een zeer democratisch fundament. Om dat gemeenschappelijke te benadrukken, ook visueel, is een schooluniform geschikt. Het laat zien dat alle kinderen gelijk zijn en dat de samenleving tegenover hen allemaal dezelfde verantwoordelijkheid heeft. Jonge kinderen hebben geen behoefte aan individualiteit, die ontstaat pas in de puberteit. Na het twaalfde jaar uiten de verschillen in milieu en achtergrond zich in schooltype en onderwijsniveau. Daarom zou zo'n uniform in het voortgezet onderwijs weinig zinvol zijn. De drang van kinderen om zich te onderscheiden is in die leeftijdsfase groot.

Heeft u zich verdiept in de traditie van het schooluniform in andere landen en in de vraag waarom het in Nederland nooit ingang heeft kunnen vinden?

Het past niet in de Nederlandse traditie, omdat het uniform hier altijd in autoritaire verhoudingen is getrokken. Nederland is het enige land ter wereld waar bijvoorbeeld scouting geen uniform meer heeft. In andere landen zijn kinderen trots om als padvinder een uniformpje te dragen. Het enige uniform dat wij hier accepteren is dat van gezagsdragers op een bepaald gebied, en dan alleen als het absoluut noodzakelijk is. Wat ik voorsta is daarentegen geen uniform dat autoritaire of hiërarchische verhoudingen uitdrukt, maar democratische, egalitaire verhoudingen: wat je vader of moeder ook zijn, waar je ook vandaan komt, je bent niets meer of niets minder dan leeftijdgenootjes uit andere milieus.

Moet het schooluniform verplicht worden opgelegd?

Als het om bijzondere scholen gaat kunnen de ouders er gezamenlijk toe besluiten en bij openbare scholen kunnen gemeentebesturen zo'n beslissing nemen.

Dat zou op massaal verzet kunnen stuiten en wellicht juridisch worden aangevochten door ouders.

Maar als het nu in het belang van de leerlingen is? Het is een kwestie van mensen overtuigen, we moeten met z'n allen achter dit idee gaan staan. Het is prettig voor de ouders, want het bespaart ze een hoop geld en ook voor de juffen en meesters is het beter. Waarom dragen leden van een zangkoor dezelfde kleren? Omdat een homogeen visueel beeld maakt dat je let op de muziek, het leidt niet af. Hetzelfde geldt voor een uniform geklede klas, dat leidt niet af van het onderwijs dat gegeven wordt.

Pleit u ook voor schooluniformen omdat op die manier het dragen van hoofddoeken door moslimmeisjes onmogelijk wordt gemaakt?

Nee, ik heb niets tegen hoofddoeken. Maar misschien zou het verplichte schooluniform wel degelijk een steentje kunnen bijdragen aan de integratie van allochtone kinderen. Je neemt weer een verschilletje weg. Op alle zwarte scholen zou het standaarduniform ook gedragen moeten worden. Maar dat staat los van de hoofddoekdiscussie. Ik begrijp de opwinding daarover niet zo goed. Eerlijk gezegd vind ik het vaak heel elegant staan, maar dat mag je natuurlijk niet zeggen omdat het geen goed argument is.

Het belangrijkste argument tegen de hoofddoek is dat hij vrouwen stigmatiseert als minderwaardige, onderdrukte wezens.

Dat betwijfel ik. Ik ben wel eens op een bijeenkomst van Marokkaanse studentes met hoofddoek geweest en dat waren zeer kordate, niet onderdrukte jonge vrouwen. Het is een statement vanuit hun religie.

Dat is precies de reden dat de hoofddoek evenals andere religieuze uitingen in Frankrijk op scholen wordt verboden. Daar bent u het niet mee eens?

Nee. Een geloof is geen liefhebberij zoals vogeltjes kijken, waarvan je kunt zeggen: doe dat maar in je vrije tijd. Een beetje geloof doortrekt je levensinstelling, en als mensen behoefte hebben via een symbool uiting te geven aan dat geloof is daar niets op tegen. Als fundamentalistische stromingen misbruik maken van het symbool, zoals om de vrouw te onderdrukken, raakt het besmet en dát moet je bestrijden, niet het symbool als zodanig. Keppeltje, doekje, kruisje met daaronder hetzelfde schooluniform. Iets anders is natuurlijk de chador: evident een teken van onderdrukking. Bovendien is het tegen de wet om je daarmee te vertonen. Je mag ook niet gemaskerd of met een bivakmuts over straat. Als vrouwen uit vrije wil zo'n ding dragen is het misschien lastig om het te verbieden. Maar er zou toch vanuit de samenleving het signaal moeten komen dat we geen mensen willen die zich niet laten zien. Dat kunnen we niet hebben.

Hoe wilt u de integratie bevorderen in het voortgezet onderwijs?

Daar zou weer de mogelijkheid moeten komen van aparte jongens- en meisjesscholen. Dan wordt het door vaders van allochtone meisjes als minder bedreigend ervaren als hun dochters een opleiding volgen. Uit onderzoeken blijkt dat het voor de leerprestaties van meisjes in het algemeen beter is als er geen jongens bij zijn. Goed presterende vrouwen, met name in de exacte wetenschappen, blijken heel vaak op meisjesscholen te hebben gezeten.

Betekent gescheiden onderwijs niet dat we teruggaan naar de jaren vijftig, toen er aparte katholieke scholen voor jongens en meisjes waren? Die voer je dan opnieuw in als concessie aan de achterlijkheid in sommige islamitische kringen.

Welnee, kinderen uit verlichte islamitische kringen en ook autochtone leerlingen hebben tegenwoordig toch genoeg gelegenheid om buiten school met leden van de andere sekse om te gaan en aan elkaar te wennen.

Ik proef toch een zeker heimwee naar de verzuiling. Bent u ook voorstander van islamitische scholen?

Men vergeet vaak dat die zuilen een emanciperende werking hadden, omdat je je binnen de eigen groep kon ontwikkelen op je eigen manier. De ontzuiling valt niet meer terug te draaien, wat jammer is voor veel allochtonen. Hadden ze maar een eigen zuil. Ze hadden hier eerder moeten komen, dan hadden het er twee keer zoveel kunnen zijn, zonder dat er problemen waren ontstaan

Maar `integratie met behoud van eigen identiteit' is een besmet begrip geworden en het idee van soevereiniteit in eigen kring is achterhaald. Je moet toch niet denken aan bijvoorbeeld politieke partijen op etnische grondslag?

Dat kan niet toegestaan worden. Nogmaals: waren ze maar vijftig jaar eerder gekomen, dan hadden ze ook de ontzuiling meegemaakt en dan was er niets aan de hand geweest.

De verwachting dat de secularisatie zich op den duur ook wel tot islamitische immigranten zou uitstrekken is tot dusver niet uitgekomen. Er lijkt eerder sprake van een omgekeerde tendens.

Ja, en dat kan ik me ook heel goed voorstellen. Het geloof biedt vaak de enige zekerheid die nieuwkomers hebben. Je moet hun ook de vrijheid gunnen om de rijen gesloten te houden. Het enige waar iedereen zich aan te houden heeft is het Nederlandse recht. Hoofddoekjes, islamitisch onderwijs, dat is toegestaan en daar moeten we niet moeilijk over doen.