`De alledaagse ellende volstaat'

Wat beweegt de zelfmoordterrorist? Godsdienst, maar ook persoonlijke wraak en gekrenkte trots. Ja, ook niet-gelovigen plegen zelfmoordacties.

De laatste Palestijnse zelfmoordoperatie in Tel Aviv werd opgeëist door het Volksfront voor de Bevrijding van Palestina (PFLP), een groepering die bekend staat als links en seculier. Dat geeft meteen aan dat bij zelfmoordterreur meer speelt dan fanatisme van moslimextremisten.

Het populistische PFLP was van meet af aan tegen het Oslo-akkoord met Israël gekant en raakte met de komst van de Palestijnse bestuurautonomie in 1994 gemarginaliseerd. Maar sinds het begin van de intifadah en vooral na de Israëlische moordaanslag op haar leider is de groep opnieuw erg actief. In het vluchtelingenkamp Deheishe ten zuiden van Bethlehem is het PFLP nu de belangrijkste factie. Er zijn veel huizen van `martelaren', zoals Ayat al-Akhras, een van de eerste vrouwen die dergelijke zelfmoordterreuracties uitvoerden.

Godsdienst is zeker niet de belangrijkste motiverende factor bij zelfmoordterreur, zegt de Palestijnse psychiater Iyad al-Sarraj, al speelt het feit dat islam een cultus van de `martelaar' kent en in het bijzonder van de gevallenen in de strijd voor het geloof, de jihad, wel degelijk mee.

,,Nee, voor het massale fenomeen [meer dan 100 zelfmoordaanslagen sinds het begin van de intifadah in september 2000, afgezien van talrijke verijdelde acties] is er echt geen verklaring nodig: de alledaagse bezettingsrealiteit volstaat. Er zijn zowel overtuigde moslims als vrijdenkende communisten bij diegenen die klaar staan om zichzelf op te offeren. En er is ook zo goed als niemand die gelooft in de verhaaltjes van 72 altijd maagdelijke maagden die in de hemel wachten op de shahid.''

Sarraj staat al jaren aan het hoofd van het Programma voor Geestelijke Gezondheidszorg voor de Gazastrook. Het gelijknamige centrum in Gaza-stad heeft internationale faam en wordt vanuit het buitenland, waaronder Nederland, financieel gesteund.

,,Zelfmoordoperaties, jezelf samen met anderen de lucht inblazen of een commando-operatie uitvoeren waarbij je helemaal geen kans maakt op overleven, zijn in normale omstandigheden duidelijke vormen van pathologisch gedrag'', zegt Sarraj in een vraaggesprek in Gaza. ,,Maar in de uiterst onmenselijke omstandigheden waarin de grote meerderheid van de Palestijnen leeft is het normaal, rationeel gedrag.''

,,Ik kan u verzekeren, er is een lange file kandidaten. Het zijn lang niet allemaal mensen met een bezwaard gemoed. Uit mijn werk met door de bezetting en het geweld getraumatiseerde families weet ik dat vaak gaat om een totaal gebrek aan uitzicht en het verlies van het laatste greintje zelfrespect, op het individuele vlak, maar ook om het verlies van de eerbaarheid van de vader en van de familie. Dat laatste is nog belangrijker in de tribale context hier, waarin zoals bekend voor de familie in erekwesties vaak bloedige vetes uitgevochten worden.''

,,De vaders kunnen de eer – onder andere het beschermen van hun vrouw(-en) en kinderen en de onschendbaarheid van het huis – onder deze omstandigheden niet hooghouden. De centrale hoeder van de familie-eer, bron van alle gezag en zelfrespect, wordt voor de ogen van alle familieleden door de Israëlische soldaten haast dagelijks beledigd, geslagen en geschopt. Hij wordt bewust vernederd, bijvoorbeeld gedwongen op straat al zijn kleren uit te trekken. De soldaten stormen ook de vrouwenvertrekken binnen. Dat laat bij de opgroeiende kinderen diepe trauma's na, zelfontkenning en gevoelens van wrok. Veel van de kandidaat-zelfmoordbommen hebben tijdens de eerste intifadah als kind hun vaders zo zien vernederen. Ze zijn met de bezetting en de haatgevoelens opgegroeid'', aldus Sarraj.

Soms spelen er ook persoonlijke wraakmotieven mee, zoals in het geval van de de Palestijnse juriste die zich in oktober een een restaurant in Haifa opblies. Haar broer en een vriend waren een paar dagen voor haar actie door een Israëlisch commando gedood.

En er is ook de negatieve clan-druk. De sterke familiebanden en de daarbijhorende sociale controle leiden haast onvermijdelijk tot familievetes. En als de eer van de familie op het spel is gezet door een jonge vrouw luidt het vonnis van de mannelijke familieleden in sommige gevallen : dood jezelf met een bom of wij zullen je zelf ombrengen om de bezoedelde familie-eer te zuiveren. Voor Sarraj is dat een verklarend element in het geval van sommige vrouwelijke zelfmoordterroristen.

In de Gazastrook rijst de vraag wat er nog van de moslimextremistische groepen is overgebleven na het Israëlische offensief tegen hen van de laatste maanden. Talrijke leiders zijn geliquideerd. Maar volgens Sarraj wil dat niet zeggen dat deze organisaties fatale klappen krijgen.

,,Nee, Hamas en de Islamitische Jihad leven juist op onder die Israëlische aanvallen en provocaties; zij voeden zich met de gevoelens van hulpeloosheid, armoede en onrecht onder de Palestijnse bevolking. Ook de corruptie en het gebrek aan leiderschap bij de Palestijnse autoriteiten komen de radicale groeperingen goed uit'', zegt Sarraj.

,,Zolang dergelijke toestanden voortduren, en zeker met de extremistische regering-Sharon in Israël, die geen sprankje hoop, respect of vrede in dit gebied wil brengen, zal Hamas blijven groeien. Sharon kan hen wel ondergronds drijven, maar als ze weer op het toneel verschijnen riskeert het verzet zelfs nog gewelddadiger vormen aan te nemen. We kunnen ons zelfs geen voorstelling maken van het geweld dat een nieuwe intifadah met zich mee zal brengen. Het zaad daarvoor wordt nu bij bakken uitgestrooid.''

Sarraj verwijst naar de Amerikaanse journalist Thomas Friedman die hierover schreef dat ,,de Israëliërs zeggen, als ze weer eens een Hamas-leider hebben gedood: `Weer een afschuwelijke terrorist minder'. Maar dat wordt door de feiten gelogenstraft. In feite staan er voor ieder gedode Palestijnse terrorist vier kandidaten op die zijn plaats willen innemen.'' Friedman heeft helaas volkomen gelijk, zegt al-Sarraj. ,,Hamas hoeft niet te werven, en er is ook niet veel brainstormen voor nodig. De alledaagse vernederingen onder de Israëlische bezetting volstaan.''