Stil en traag zoekt Provily naar God

Frans Lommerse, de baas van de Toneelschuur, bereidt ons subtiel voor: ,,Het is heel verstild, dus ga op Zen.'' Best hoor, op de traditionele Nieuwjaarspremière van de Haarlemse Toneelschuur (dit jaar een dubbele) hoeven we geen herrie, daar hebben we het afgelopen etmaal al genoeg van gehad. En toch, of misschien juist dóór het contrast met het knalvuurwerk, valt het niet mee om de stilte in God's Opinion van regisseur Olivier Provily te verdragen.

Ver weg op de kale speelvloer zit een vrouw. Ze zegt niets, ze doet niets, ze zit daar maar te zitten. Eindelijk komt ze overeind. Ze loopt onzeker door de lege ruimte naar voren, ze zegt iets, keert behoedzaam om en vleit zich al even voorzichtig neer op haar oude plaats. Uit een ronde opening in de achterwand stapt een man. Hij zwijgt, masseert zijn nek, kijkt naar de grond en gaat dan ook maar liggen, zonder acht te slaan op de in slaap gewiegde vrouw.

Twee muzikanten komen erbij, maar ook zij maken geen lawaai: de trombonist blaast kreunend en traag, de celliste zendt lage vibraties uit die zich vermengen met het geluid van een bedeesd kloppend hart. En dan ineens een crescendo. De man beent naar een lichtcirkel toe, hij hijgt, hij mompelt, steeds opgewondener. Naar boven kijkt hij, recht in de lichtstraal, alsof hij daar God zoekt. Diens kostbare aandacht probeert hij smekend en schreeuwend te trekken. Later neemt een jonge vrouw zijn plaats in, waarbij ze langdurig huilt.

Je hoeft geen zen-boeddhist te zijn om deze tekens te snappen. Wie vaak naar de kerk ging herkent het ook: de kleinheid, deemoed, de verlorenheid zolang God zich niet vertoont. Provily baseert God's Opinion op teksten van de anti-westerse theatervernieuwer Antonin Artaud, maar de beelden die Provily erbij bedacht zijn doordesemd van westers christendom, ze zijn alleen niet westers rationeel. Artaud zocht naar een theater zonder starre denksystemen, ja zelfs zonder de woekering van literaire taal. Magische symbolen moesten ervoor in de plaats komen: door de `meester van heilige ceremoniën' ontworpen `hiërogliefen' waarin alle metafysische conflicten waren samengebald.

Het effect diende even verschrikkelijk en genezend te zijn als een epidemie - en daarin wringt het bij leerling Provily: hij mist de heftigheid van zijn meester, de verschrikking blijft uit. Want die schreeuwende man en die jankende vrouw zijn gevangen in de bij voorbaat kalmerende esthetiek van cirkels, diagonalen en evenwijdige lijnen: Artauds intense poésie dans l'espace verwordt tot een vrijblijvende étude.

Esthetisch correct gebruikt Provily van die typische lichtbundelachtige Artaud-belichting, weinig literaire taal behalve die van Artaud en zijn geschriften zelf, en precies die mate van intellectualiteit die de meester voorschrijft. Even zo correct maakt componist Maarten Orstein, met acht zangers van het Koor Nieuwe Muziek, van die nieuwerwetse Artaud-geluiden. Maar God's Opinion ontbeert de meedogenloosheid die Artaud bij zijn eenzame bezoek aan de kosmos ervoer.

God's opinion is de eerste voorstelling voor de grote zaal van Olivier Provily. Binnenkort gaat hij voor Toneelgroep Amsterdam aan een schouwburgvoorstelling werken. Sinds zijn voorstellingen Een zomerdag, Oorlogje en Nederlandje zoekt de jonge regisseur tegen alle trends in naar een onthaastend theater. Op zich is dat moedig. Nu de moed nog om ook werkelijk iets te zeggen, voorbij de veiligheid van het esthetisch verantwoorde experiment.

Voorstelling: God's Opinion, door Toneelschuur Producties. Regie: Olivier Provily. Muziek: Maarten Ornstein m.m.v. Koor Nieuwe Muziek. Gezien: 1 jan Toneelschuur, Haarlem. Aldaar t/m 10 jan. Inl (023) 517 3910 of www.toneelschuur.nl.