Oud zeer aan weerszijden van de Neisse

De samenwerking tussen Poolse en Duitse buren is een mythe. De liefde blijft beperkt tot de bestuurders.

De rivier is er niet meer dan een paar meter breed, maar scheidt werelden. Op de westelijke oever wordt Duits gesproken, op de oostelijke Pools. De Neisse, in het Pools Nysa, meandert hier tussen twee steden die ooit één waren: Görlitz en Zgorzelec. Onder het socialisme kon men elkaar zien, maar was contact niet altijd even makkelijk, en soms onmogelijk.

Na de val van de Muur werden Görlitz en Zgorzelec frontsteden in de Europese eenwording. Er werd innig samengewerkt. Görlitz/Zgorzelec werd een symbool van Duits-Poolse vriendschap, van toenadering tussen West- en Oost-Europa. Maar aan de vooravond van de uitbreiding van de Europese Unie (EU) blijkt het oud zeer allerminst verdwenen. Sterker nog: het is terug van weggeweest.

,,Dat samenleven tussen Görlitz en Zgorzelec is een mythe'', zegt de Poolse journalist en lokale politicus Adrian Panek. ,,De Pool wordt gezien als een smokkelaar en een dief.'' Burgemeester Rolf Karbaum van Görlitz: ,,De Polen vinden alle Duitsers fascisten, de Duitsers vinden de Polen lui, vuil en onbetrouwbaar. Daar klopt helemaal niets van, maar zo ligt het wel.''

Het contrast tussen de steden kan niet groter. Zgorzelec is een lelijke, maar levendige boomtown. Grauwe hoogbouw domineert een rommelig centrum waar zeventig kapsalons strijden om Duitse klanten. Görlitz is een Renaissance-juweel, met miljoenensubsidies gerestaureerd. Maar de stad bloedt leeg. Zgorzelec (35.000 inwoners) barst uit z'n voegen, Görlitz (60.000) is sinds 1989 26.000 inwoners kwijtgeraakt. In Zgorzelec heerst woningnood, in Görlitz staan tienduizend woningen leeg. Zgorzelec heeft een werkloosheid van 13 procent, Görlitz van 23 procent. In Zgorzelec overheerst optimisme, in Görlitz neerslachtigheid.

De burgemeesters van beide steden hebben maandelijks overleg met elkaar dan praten ze Russisch. Over de rivier is een nieuwe voetgangersbrug in aanbouw, over de grote verkeersbrug moet straks een internationale tram rijden. De steden zijn gezamenlijk in de race voor `Culturele Hoofdstad van Europa 2010'. Europese subsidieaanvragen worden gezamenlijk ingediend. ,,We hebben samen in tien jaar waanzinnig veel bereikt'', zegt burgemeester Karbaum van Görlitz. Vanuit zijn werkkamer wijst hij naar Polen. De blik zweeft langs middeleeuwse gevels, verwijlt even bij de vredige Neisse, om abrupt te eindigen op een vuile moloch van steen en glas in Zgorzelec. ,,Dat zou nu nooit meer gebeuren'', zegt Karbaum.

Woordvoerder Roman Latosinski van Zgorzelec beaamt dat zijn stad welvaart bij de samenwerking met Görlitz. Zgorzelec heeft op die manier 9 miljoen euro aan Europees geld gekregen voor betere afvalverwerking en waterleidingen. Maar het mes snijdt aan twee kanten, benadrukt hij: ,,Dankzij onze handtekening hebben zij ook veel meer geld gekregen uit Brussel.''

Maar van echte Pools-Duitse liefde is geen sprake, zegt journalist Panek. ,,Brussel is dol op grensoverschrijdende projecten, Görlitz en Zgorzelec profiteren.'' Volgens Panek is de liefde beperkt tot de bestuurders. Karbaum bestrijdt dat: kerken, verenigingen, sportclubs, commercie – de samenwerking is veelzijdig en intensief [Vervolg GÖRLITZ/ZGORZELEC: pagina 4].

GÖRLITZ/ZGORZELEC

'Willen ze soms weer een oorlog?'

[Vervolg van pagina 1] ,,We hebben straks weer een achterland van 360 graden'', zegt hij. ,,Het is onze enige kans.'' Karbaum is een idealist. Zijn droom is één stad, met één burgemeester.

De visioenen van Karbaum staan in schril contrast tot de schermutselingen die de sfeer tussen Berlijn en Warschau het afgelopen jaar hebben vergald. In februari plaatste de oorlog tegen Saddam Polen en Duitsland in tegengestelde kampen, in december stonden ze in de onderhandelingen over de machtsverdeling binnen de EU tegenover elkaar. In Berlijn heette het dat de Polen wel meer dankbaarheid kon tonen. Had Duitsland zich niet sterk gemaakt voor een snelle toetreding tot de Unie? In Warschau viel het Duits-Franse paternalisme verkeerd. Waarom zou Polen dankbaar moeten zijn voor 44 jaar communisme, het gevolg van een door Duitsland begonnen oorlog?

Het Poolse wantrouwen wordt aangewakkerd door recente ontwikkelingen. Onlangs drongen zes EU-lidstaten aan op het bevriezen van de uitgaven, ná de uitbreiding. En ook de overweging van Nederland om zijn grenzen voor Poolse arbeiders nog dicht te houden ontstemt de Polen. De Neisse is de grens tussen Duitsland en Polen, maar ook tussen het nieuwe en het oude Europa (Rumsfeld), tussen EU en bijna-EU, tussen `wij' en `zij'.

De animositeit tussen de buurlanden werd ook aangewakkerd door Bondsdaglid Erika Steinbach (CDU). Zij wil een documentatiecentrum over de Duitsers die na de oorlog in westelijke richting zijn verdreven, de Heimatvertriebenen. De Polen kwamen woorden tekort. Was het leed dat de Duitsers hun hebben aangedaan niet vele malen groter? Als antwoord eisten conservatieve Poolse parlementariërs 96 miljoen euro aan herstelbetalingen.

Het lot van de Vertriebenen kent men in Görlitz/Zgorzelec. In 1945 werden de inwoners van Zgorzelec, toen nog een buitenwijk van Görlitz, de Neisse overgezet naar het Duitse stadsdeel. Ze moesten toezien hoe hun woningen werden ingenomen door Polen, die zelf ook waren verdreven uit wat tegenwoordig Oekraïne is. In het museum voor Silezië, in het centrum van Görlitz, staat een vitrine met roestige sleutels, door Vertriebenen meegesmokkeld op hun tocht westwaarts. Naast een immens hangslot van de Universiteit van Breslau (nu Wroclaw) hangt de huissleutel van Frau Weigel, Peterwitz 18, Kreis Javer.

De Polen vertrouwen de Duitse Vertriebenen niet. ,,Willen ze soms een Derde Wereldoorlog'', vraagt Tadeusz Baranek, een Poolse boer die in de buurt van Zgorzelec woont. Baranek is één van de 1,3 miljoen Polen die na de oorlog vanuit het oosten naar het westen zijn overgeheveld. ,,In Oekraïne hadden we tweeduizend hectare land. Moet ik nu soms teruggaan? Er zijn na de oorlog grenzen getrokken en daarmee basta. Dit is nu ons land.''

Officieel hoeft boer Baranek zich geen zorgen te maken. Buitenlanders mogen de eerste jaren na de uitbreiding geen onroerend goed in Polen kopen. Zegsman Latosinski van Zgorzelec: ,,Alle claims zijn in juridisch opzicht illegaal. De landsgrenzen zijn vastgesteld en de afspraken daarover hebben ook betrekking op het land en de gebouwen achter die grenzen.''

Toch is er een echt probleem, zegt journalist Panek. ,,Veel Polen hebben géén documenten waaruit blijkt dat het hun recht is om hier te wonen. Veel Duitsers hebben die wél. We zijn dus terecht ongerust.'' Burgemeester Karbaum is twee jaar geleden boos weggelopen uit een vergadering van Vertriebenen over hun claims. In Zgorzelec willen veel Polen hun recht formeel vastleggen. Je weet maar nooit.

Ook afgezien van die claims botert het niet. Een handvol Duitse ouders brengt hun kinderen naar een Poolse crèche. Zgorzelec moet bezuinigen en wil de instelling sluiten. Pools en Duitse ouders verzetten zich daartegen. ,,Hoewel de Poolse ouders in de meerderheid zijn en een rechtszaak hebben aangespannen, voelt de gemeente zich aangevallen door Duitsers'', aldus de Duitse vader Frank Seibel. De crèche, eigenlijk een paradepaardje van Pools-Duitse samenleven, groeide zo uit tot een Pools-Duits probleem.

Tobias Weger, werkzaam bij het museum voor Silezië, heeft zo zijn eigen ervaringen. Hij is met zijn Poolse echtgenote en hun zoontje Jakob twee jaar geleden van München naar Görlitz verhuisd. Toen zijn vrouw Jakob in de speeltuin in het Pools toesprak sprongen de Duitse moeders onmiddellijk op om het speelgoed bij elkaar te zoeken. Je weet maar nooit.

Veel autochtone inwoners van Görlitz hebben niets met de Polen, constateert nieuwkomer Weger. Alleen nood brengt ze in contact met de overkant. Omdat het economisch steeds slechter gaat, hebben Duitsers de weg gevonden naar Poolse supermarkten, kapperszaken en slagerijen. Panek constateert dat Duitsers door de economische situatie iets aardiger zijn geworden: ,,Elke euro die in Görlitz wordt achtergelaten, wordt nu gekoesterd, ook als deze van Poolse origine is.'' Toch ontbreken in veel winkels in Görlitz nog steeds Poolse opschriften.

De Polen, dat is ook burgemeester Karbaum opgevallen, leggen een grotere animo aan de dag om van de nieuwe toekomst iets te maken. Ze leren Duits, zijn nieuwsgieriger en minder zwaar op de hand. De Polen koesteren het Duitse erfgoed op hun grondgebied, terwijl Duitsers nog wel eens willen twisten over de vraag of een Pool wel een echte Sileziër kan zijn. De Polen zijn ook pragmatischer. Karbaum wil graag de winkels langer open laten. Maar met twee bisschoppen in de stad maakt winkelen op zondag geen kans. In Zgorzelec werd onlangs een nieuw – Duits – winkelcentrum ingezegend. ,,De priester riep iedereen op eerst naar de kerk te gaan alvorens te winkelen op zondag en gaf zijn zegen. Klaar. Zoiets is bij ons ondenkbaar. Als wij in Duitsland niet snel iets van die flexibiliteit overnemen, passeren de Polen ons straks links en rechts.''