Hoe Florence eens schoonheid haatte

Karmijnrood, scharlaken, oker, een geel vervaardigd uit felgekleurde krokussen, het stralende blauw van lapus lazuli – het is een en al kleur in het Florence van Alessandra Cecchi, het Florence van de Medici, van de Renaissance, waar de schilderkunst zich vernieuwt en Maria niet langer als icoon wordt afgebeeld maar als persoon met menselijke expressie.

Kleur én geur. Als de zintuiglijk ingestelde Alessandra terugdenkt aan de werkkamer van haar vader – hij maakte als stoffenhandelaar fortuin, want de rijke Florentijnen waren dol op felgekleurde kleding – dan ruikt ze de cochenille weer, waaruit de roodtinten werden gemaakt. En ze ziet de werkjongens aan de Arno voor zich, van wie de huid gevlekt was van het verven van de kostbare zijde en van het mooie laken dat haar vader uit Vlaanderen invoerde. Uit Vlaanderen, waar het licht zo grijs is dat het overgaat in de kleur van de zee en waar hij ook de vrome jonge schilder vandaan haalt die hun huiskapel van fresco's zal voorzien.

De Engelse schrijfster Sarah Dunant heeft met haar nieuwste boek een krachttoer verricht: ze trakteert ons op een duizelingwekkende historische roman die niets oubolligs heeft maar in één grote greep tegelijk kunsthistorie, ideeëngeschiedenis en thriller is en bij implicatie ook nog een actueel en urgent politiek betoog. Geniet van de vrijheid zolang het nog kan, lijkt ze ons in te peperen.

Slang

Volgens cultuurhistoricus Simon Schama is The Birth of Venus `a beautiful serpent of a novel, seductive and dangerous', en daarmee is niets te veel gezegd. Schama's compliment verwijst naar de tatoeage van een slang die de aflegzusters tot hun verbijstering aantreffen op het lichaam van een overleden, oude non. Hoe die slang met zijn kop in het kruis van deze bruid Gods terecht was gekomen, zal ik niet onthullen, aangezien het Dunants bedoeling was om behalve een ontroerend ook een spannend boek te schrijven.

De geboorte van Venus speelt eind vijftiende eeuw. In het humanistische klimaat mag de zelfbewuste kleine Alessandra Grieks leren. Niettemin is haar bewegingsvrijheid beperkt: naar buiten mag ze slechts met chaperonne, schilderen – haar passie – is voor vrouwen verboden, dus dat moet stiekem, en als een doem boven haar hangt het moment dat ze ongesteld zal worden. Dan is het afgelopen met haar relatieve kindervrijheid en zal ze worden uitgehuwelijkt. Net als haar behaagzieke zus Plautilla, die ze tot haar afgrijzen met elke zwangerschap dikker en dommer ziet worden. Alessandra ziet niets in een huwelijk. Zij wil lezen en tekenen. Ze is even trots op haar stad als op haar kennis en strooit graag wijsneuzig citaten van Plato en Dante in het rond.

Dat is zelfs in het opwindende Florence niet gepast, maar in het politieke klimaat na de dood van Lorenzo de' Medici worden haar passies écht gevaarlijk. De bevolking raakt in de greep van de monnik Savonarola (1452-1498), die in de overvolle kathedraal hel en verdoemenis voorspelt als straf voor Florences vrijzinnigheid en hedonisme. Onder de terreur van dit fanatieke katholicisme verandert zelfs de klank van de stad: men hoort niet langer het druk geklepper van paardenhoeven en het geroezemoes van de markt, maar het getik van rozenkransen. En 's avonds is het doodstil.

Ook de kleur verdwijnt uit het straatbeeld; het is veiliger zich onopvallend te kleden. Sieraden zijn verboden. In plaats van betrokken, vrijelijk filosoferende burgers heersen godsdienstfanatisme, domheid, intolerantie en dus angst. De gewetenloze machtsbeluste Savonarola trekt haatdragend gepeupel aan, dat zijn kans schoon ziet af te rekenen met de elite. Schilderijen worden in het openbaar verbrand. Zelfs Botticelli's `Geboorte van Venus' loopt gevaar, omdat dit schilderij, rond 1485 geschilderd in opdracht van Lorenzo de' Medici, schoonheid voorstelt als een goddelijke boodschap.

Disciplinering

Bij de haat tegen schoonheid, intellect, kunst en levenslust hoort haat tegen vrouwen en homo's. Talentloze jongens kunnen dankzij hun religieuze beschermheren macht uitoefenen over alwie zwakker staan. Het waren altijd al vooral Alessandra's broertjes die zich gretig betoonden in haar disciplinering. Zelfs gesluierd mag Alessandra nu de kerk niet meer in. Een scheiding van kerk en staat kent deze theocratie niet, en staatszaken zijn mannenzaken. Homo's en veronderstelde dissidenten worden door Savonarola's monniken gemarteld. Een prostituee wordt met afgesneden borsten aangetroffen in een kerkportaal, elders ligt een vrouw wier inwendige geslachtsorganen zijn uitgerukt.

Het zal geen toeval zijn dat zich bij lezing van The Birth of Venus veel hedendaagse associaties opdringen. Savonarola doet onwillekeurig denken aan Khomeini en Bin Laden. Hun oorlog tegen het Westen kopieert zijn kruistocht tegen kennis, kunst en wereldse geneugten. Maar al dreunen de echo's ervan bij het lezen van de krant stevig door, een simplistische tendensroman is The Birth of Venus niet. Daarvoor is het boek te rijk, te spannend en te intelligent. Evenmin is Alessandra een willoos slachtoffer van de haar beperkende omstandigheden. Hoewel haar moeder haar voorhoudt dat stilzwijgende aanpassing het bestaan draaglijker maakt dan vergeefse rebellie, neemt Dunants levendige heldin haar leven in eigen hand en riskeert ze haar veiligheid om haar verlangens te verwezenlijken.

Voor Dunant is de historische roman een nieuw genre. Jarenlang presenteerde zij BBC's Late Show, een spraakmakend programma over kunst, cultuur en politiek. In die tijd publiceerde ze twee essaybundels, waarvan het ene het debat over `politieke correctheid' behandelde. Vervolgens ging ze detectiveromans schrijven. Drie van die vernieuwende thrillers, met al even aantrekkelijke vrouwelijke hoofdpersonen, werden genomineerd voor de Golden Dagger Award. Haar laatste, Mapping the Edge (2000), speelde eveneens in Florence.

Met The Birth of Venus heeft Dunant zichzelf overtroffen. Ze heeft haar feminisme, haar politiek engagement, haar historische kennis en haar liefde voor Italiaanse kunst weten te combineren met de vaardigheden waarin ze door het thrillerschrijven getraind is geraakt: een verhaal vertellen dat de lezer liefst pas weglegt als het uit is. Om dan meteen opnieuw te beginnen.

Sarah Dunant: The birth of Venus, Love and Death in Florence. Litle, Brown, 412 blz. euro 25,52. Vertaald door Tinke Davids als De geboorte van Venus. Liefde en dood in Florence. Archipel, 407 blz. euro 20,–