Boeven en bewakers samen op het toneel

In Brazilië spelen gevangenen en bewakers samen toneel in de hoop zo het klimaat in de gevangenis te verbeteren.

Zes jeugdige Braziliaanse criminelen staan zenuwachtig giechelend achter een oranje gordijn. Als hun familieleden in het recreatiezaaltje uitnodigend beginnen te klappen, zetten ze het op een acteren. De levensechte voorstelling gaat over een drugsgeschil. Een tussenhandelaar heeft zijn voorraad cocaïne zelf opgesnoept en, tot overmaat van ramp, niet betaald. De drie leiders van de drugsbende zijn meedogenloos. De wanbetaler moet op zijn knieën gaan zitten. De mannen strekken hun arm in de richting van het voorovergebogen hoofd en halen van korte afstand wreed de wijsvinger over.

Toneelspel voor en door boeven en hun bewakers. Dat is in het kort het doel van de instelling People's Palace Projects (PPP). Een organisatie die met geld van de Britse loterij en het Braziliaanse ministerie van Justitie gevangenen en inrichtingswerkers traint in het maken van theater. De opzet is om door middel van toneelspel de dagelijkse inhumane levensomstandigheden, het geweld en lichamelijk misbruik voor de gevangenispopulatie bespreekbaar te maken.

,,Door theater laten we mensen die aan de uiterste marge van de samenleving staan hun dagelijkse problemen en de voortdurende schending van mensenrechten verbeelden. In de hoop dat uiteindelijk het leefklimaat daardoor wordt verbeterd'', vertelt Paul Heritage (45), oprichter en directeur van PPP.

Het theaterproject begon in 1996 in een gevangenis in São Paulo en loopt inmiddels in een veertigtal gevangenissen over het hele land verspreid. De mogelijkheid van toneelspel is een ongekende luxe in de strafinrichtingen. De overbevolkte gevangenissen halen doorgaans alleen het nieuws door spectaculaire ontsnappingspogingen en massale rellen. ,,Dichterbij de hel dan in een Braziliaanse gevangenis kun je op aarde niet raken'', zegt Heritage. ,,De gedetineerden leiden een donker bestaan. Er zijn beroerde sanitaire voorzieningen, er is geen educatief werk en gevangenen lopen steeds het gevaar op besmetting met hiv/aids door seksueel misbruik.''

Vorig jaar is PPP voor het eerst begonnen met het theaterproject in jeugdgevangenissen in Rio de Janeiro. De strafinrichting waar de gemiddeld tien- tot zestienjarige straatrovers, bankovervallers en drugshandelaren vandaag een ruzie verbeelden is een huis van bewaring in het voorstadje Sã o Goncalo. Het complex bestaat uit vier totaal versleten betonnen gebouwtjes. De helft van de stapelbedden in de cellen waar de jeugdcriminelen met vier man slapen – ingedeeld op grond van hun fysieke kracht – zijn gesloopt en de meeste jongeren hebben geen matras. De enige kleur op het terrein zijn de uit papier geknipte kerstversieringen: snoezige kaarsen en klokken.

Na de voorstelling worden de speciaal uitgenodigde toeschouwers en de bewakers gevraagd te debatteren over de aan de orde gestelde problematiek.

,,Het komt wel eens voor dat de leiding van een strafinstelling ons boycot omdat ze zich aangevallen voelen door het toneelspel. De directie acht zich bijvoorbeeld bedreigd als gedetineerden wat al te nadrukkelijk laten zien hoe ze geslagen en vernederd worden door hun bewakers'', vertelt Magno Barros, een van de medewerkers van het project.

Juist om ,,wederzijds respect'' te bevorderen, wordt geprobeerd om ook de bewaarders in het toneelspel te betrekken. ,,De bewaarders martelen gedetineerden maar ook zij zijn op hun beurt vaak slachtoffer. Ze worden gegijzeld en mishandeld'', zegt Heritage. Hij wijst erop dat een van de problemen van het Braziliaanse gevangeniswezen is dat er te weinig bewaarders zijn. ,,Ze werken 24 uur achter elkaar en hebben dan drie dagen vrij waarin ze meestal ergens bijklussen als particuliere beveiliger. De bewakers hopen in de gevangenis bij te slapen. In die omstandigheden is het lastig om de naleving van mensenrechten aan de orde te stellen.''

De Britse theaterproducent wijst erop dat elk jong mens, ongeacht wat hij heeft gedaan, recht heeft op respectering van zijn rechten. ,,De gedetineerden leven in vaak vochtige kelderruimtes. Hun lichamen zitten onder de schimmels omdat hun kleren nauwelijks worden gewassen. In zo'n situatie lijkt kunst irrelevant, maar wij denken dat het goed is als er mensen van buiten op bezoek komen''.

Onder de theatermakers is wel een debat gaande of ze zich niet nadrukkelijker moeten keren tegen het systeem dat ze door hun project nu alleen maar meer leefbaar proberen te maken. ,,Wij zoeken geen confrontatie. We wijzen op de rechten'', zegt Heritage. ,,Het kan best zijn dat we te veel compromissen sluiten en er daardoor aan meewerken dat een rot systeem in stand blijft''.

Vragen over de zin en onzin van zijn project hebben de oprichter van PPP het vorig jaar nadrukkelijk beziggehouden. Op 16 juli vorig jaar werd de Braziliaanse partner van Paul Heritage, acteur en medewerker van PPP – de 30-jarige Carlos Calchi – in Rio vermoord. Hij werd doodgeschoten op de snelweg, een kwartiertje na een bezoek aan een gevangenis.

De moord is niet opgehelderd maar Heritage heeft het serieuze vermoeden dat zijn vriend is doodgeschoten omdat ,,Carlos heel confronterend was geweest ten opzichte van bewakers. Hij had ruzie gemaakt met bewakers die een aantal door hem meegenomen zwarte muzikanten hadden gedwongen zich anaal te laten fouilleren. Carlos, blank, had zich daarop uit solidariteit ook uitgekleed''. Na het incident zijn bewaarders aangeklaagd wegens racisme, Heritage denkt dat het neerschieten van zijn vriend een wraakoefening was. ,,Ik ben door dit alles niet cynisch geworden. Maar je ziet wel dat uiteindelijk kunst niet noodzakelijkerwijs verschil maakt. Het nastreven van meer humane verhoudingen blijft een belofte.''

WWW.PEOPLESPALACE.ORG: website ppp