Automatisering blijft een mannenbolwerk

In de ICT-sector werken weinig vrouwen. De Taskforce Werken aan ICT, in 1999 opgezet door de overheid, had onder meer tot doel meer vrouwen de ICT in te trekken. Maar hun aandeel bedraagt al jaren 11 procent. Ook in vergelijking met andere landen scoort Nederland slecht.

Daniëlle Schuur werkt in Parijs als rechterhand van de directeur van IBM Europa, Midden-Oosten en Azië. Zij koos in 1997 heel bewust voor computerbedrijf IBM. ,,Het is een groot internationaal bedrijf en ook de ICT-branche sprak me aan. De sector is innovatief en in het dagelijks leven heb je bijna overal met ICT te maken.'' Bij IBM, dat al jaren een diversiteitsbeleid voert, is het aandeel vrouwen bijna twee keer zo hoog als het landelijk gemiddelde. ,,Ik ben ervan overtuigd dat ook ICT-bedrijven een goede afspiegeling moeten zijn van de samenleving om optimaal te functioneren. In de zomer worden computerkampen voor middelbare scholieres georganiseerd en dit bedrijf laat heel bewust zien dat het openstaat voor vrouwen.''

De VHTO, de landelijke organisatie voor vrouwen in hogere technische opleidingen en functies, probeert al vanaf 1983 meer vrouwen in de ICT te krijgen. Een groepje studenten en docenten uit het technisch hoger onderwijs wilde iets doen aan het kleine aantal vrouwen op deze opleidingen. Nu, twintig jaar later, is hun klus nog lang niet geklaard. Bij ICT-opleidingen was in 2000-2001 de verhouding man-vrouw 93 tegen 7 procent. Op de universitaire technische opleidingen is het aandeel vrouwen het grootst: 11 procent. In het MBO is slechts 6 procent vrouw. Bovendien neemt het aantal vrouwelijke studenten bij veel informatica-opleidingen af. En het aandeel vrouwen dat in de ICT werkt, bedraagt al jaren 11 procent.

Waarom is het volgens een organisatie als de VHTO belangrijk dat er meer vrouwen een toekomst in de informatica kiezen? ,,Wij vinden niet dat koste wat kost vrouwen de techniek in moeten, maar er zijn nu veel meisjes die een goede vooropleiding hebben, maar toch de techniek niet in gaan'', zegt Gertje Joukes van de VHTO. ,,Er zijn nog veel decanen die deze richting voor meisjes afraden. `Heb je maar een 7 voor wiskunde, dan kan je beter niet voor techniek kiezen', horen zij vaak.'' Op deze manier blijft veel talent onbenut, zegt Joukes. ,,Alleen de groep stoere meisjes die de techniek in wil, kiest daar nu ook voor. Bij de groep meisjes die het wel zou willen, maar die het wordt afgeraden en degenen die niet aan een toekomst in de techniek denken, hoewel zij wel een goede vooropleiding hebben, valt nog veel te winnen.''

Begin jaren negentig werd door het ministerie van Economische Zaken, het bedrijfsleven en onderwijsinstellingen de Taskforce Werken aan ICT opgericht om het tekort aan informatici in Nederland te bestrijden. Een van de zeven projecten, `Vrouwen/mannen-ICT in balans' richtte zich specifiek op vrouwen. Vrouwen vormden een grote potentiële groep om het tekort op te lossen. Tijdens de ICT-hype nam het aandeel vrouwen even toe, tot ruim 17 procent, maar het viel daarna terug naar 11 procent. Anders dan in het buitenland heeft de cultuuromslag in de Nederlandse ICT-wereld nog niet plaatsgehad.

In Duitsland is 30 procent van de ICT-studenten en 14 procent van alle werkzame ICT'ers vrouw. In Finland is het aandeel vrouwen dat een diploma heeft behaald in wiskunde en informatica zelfs 40 procent en in Frankrijk, Engeland en Canada ligt het aandeel vrouwen met deze opleiding drie keer zo hoog als in Nederland. In het buitenland is er vaak meer overheidsbeleid gericht op gelijkheid, is er specifiek doelgroepenbeleid en zijn er imagocampagnes. ,,In Turkije is de verhouding man/vrouw zelfs bijna gelijk'', vertelt Gertje Joukes. ,,Vrouwen voelen zich daar medeverantwoordelijk voor de opbouw van het land en kinderopvang door familie is makkelijker te regelen. In Engeland wordt openbaar gemaakt hoe bedrijven het doen met betrekking tot het aantal vrouwen op de werkvloer en in Duitsland is er meer emancipatiebeleid. Onze minister De Geus heeft onlangs nog gezegd dat de emancipatie voltooid is. Onzin. Het aandeel vrouwen en mannen in het onderwijs is ongeveer gelijk, maar de opleidingskeuzes van vrouwen zijn nog erg stereotype.''

Joukes vindt het moeilijk te verklaren waarom het aandeel vrouwen in de ICT na alle inspanningen van de VHTO, andere organisa ties en de Taskforce niet toeneemt. ,,Ik denk dat specifiek beleid van de overheid nodig is. Halverwege de jaren negentig waren er landelijke publiekscampagnes, er waren zogenaamde Doe-dagen, waarbij aan meisjes van het voortgezet onderwijs werd uitgelegd wat techniek inhoudt en op verschillende HBO-opleidingen hadden we emancipatiecoördinatoren, die goed zicht hadden op de problemen bij deze techniekopleidingen. Dat is allemaal weg. Ik merk dat onderwijsinstellingen voor een andere manier kiezen of een bepaald project afschaffen als zij niet binnen een aantal jaren resultaat zien. Maar als je een eeuw lang het idee hebt uitgedragen dat techniek iets voor mannen is, kun je dat niet even in een project van vier jaar veranderen.''

Het imago van de ICT lijkt de voornaamste reden waarom vrouwen niet voor een baan in deze richting kiezen. ,,Op middelbare scholen bestaat nog steeds het beeld dat informatica-opleidingen heel technisch zijn en dat je de hele dag aan het programmeren bent'', zegt Ella Hueting, directeur bij de Informatica en Communicatie Academie (ICA) van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen. De Hogeschool besloot daarom drie jaar geleden twee opleidingen samen te voegen tot de ICA, om met de communicatieve kant van de opleiding meer meisjes te trekken. De Hogeschool stelt geen toelatingseisen voor de informatica-opleidingen, ook geen wiskunde. ,,Samenwerken is belangrijk bij onze lessen. Vanuit het bedrijfsleven is er vraag naar mensen die aanvoelen wat de klant wil en die communicatief goed zijn. Vrouwelijke competenties dus.'' Toch is na die drie jaar het aandeel meisjes op de ICA nog steeds maar 4 procent. Volgens Hueting komt dat door ,,het onrealistische beeld dat meisjes nog hebben van ICT-opleidingen''.

Toch boeken scholen en ICT-bedrijven incidenteel wel successen bij het werven van vrouwen. Beatrice Boots van het ICTpunt, een overkoepelende organisatie die is opgericht door de Stichting Axis in samenwerking met de branchevereniging ICT Nederland, noemt de ICT-route op het vmbo waarbij op 27 scholen lessen worden gegeven over onder meer het bouwen van een netwerk en het ontwerpen van een website. Inmiddels kiest 36 procent van de meisjes op de betrokken scholen voor deze richting. Zonder deze specifieke route had 77 procent van hen niet voor een technische richting gekozen. Boots heeft ook veel vertrouwen in het keuzevak informatica dat nu op de helft van alle zeshonderd scholen in het voortgezet onderwijs wordt aangeboden. ,,Waarschijnlijk wordt in 2007 informatica als profielkeuze geïntroduceerd. Voor meisjes, die nu al vaak het natuur- en gezondheidprofiel kiezen, is informatica straks ook een optie.''

Ook enkele bedrijven hebben het vrouwentekort op de agenda staan. Bij het Europese project Vrouwen scheppen kansen in de ICT hebben zich IBM, Microsoft en Getronics aangesloten. ,,We zijn nu een jaar bezig en in juni 2004 is het project afgelopen'', vertelt Froukje Stellingwerf van het project. ,,Dat is een veel te korte tijd voor dit probleem. We hopen dat de drie aangesloten bedrijven iets blijvends creëren. Er moet beleid gemaakt worden, want de ICT is nog een mannenwereld.'' Stellingwerf is blij dat de drie meedoen aan het project, maar ze merkt op dat er nog veel bedrijven zijn die geen goede arbeidsvoorwaarden voor met name vrouwen hebben geregeld. ,,Een grote leasebak, telefoon, pc-privéproject – dat zit meestal wel goed. Maar kinderopvang niet. Door die cultuur stromen er relatief meer vrouwen uit de branche dan mannen.''

Malka Soesman is ruim twee jaar geleden voor zichzelf begonnen. Ze werkte daarvoor bij een groot softwarebedrijf. ,,Met moeite heb ik voor elkaar gekregen dat ik drie dagen in de week kon werken, maar de vrijheid was beperkt. Ze besloten bijvoorbeeld om om 18 uur te vergaderen. En dat kan niet als je kinderen hebt.'' Mede door de beperkte vrijheid heeft ze haar eigen adviesbureau MaDiDo Project Advies genoemd, genoemd naar de dagen waarop ze werkt: maandag, dinsdag en donderdag. ,,De ICT-branche heeft eigenlijk rolmodellen nodig. Vrouwen op hoge posities.''

Zo'n rolmodel was Claudia Zuiderwijk, voormalig directeur bij PinkRoccade. In mei van dit jaar werd zij directeur bij Ziekenhuis Hilversum. Ze werkte bij PinkRoccade de laatste acht jaar parttime, vier dagen in de week. ,,De sfeer was er naar. Het gaat om de prestatie, niet om de manier waarop je het doet.'' Zuiderwijk beseft dat zij een voorbeeld was voor vrouwen in de branche. ,,Dat kon ik ook makkelijk zijn, want er waren zo weinig vrouwen'', lacht ze. ,,Maar ik denk dat het zeker zo belangrijk is dat je ook mannelijke directieleden hebt die parttime werken.''

De rol van de overheid is uitgespeeld nu de Taskforce ten einde is. ,,De bal ligt nu bij het bedrijfsleven'', zegt een woordvoerder van het ministerie van Economische Zaken. ,,Er zijn voor dit onderwerp van onze kant geen concrete plannen meer.''

De branchevereniging Nederland ICT heeft een aantal projecten met het ICTpunt gedaan om vrouwen de automatisering in te trekken, maar het onderwerp heeft geen prioriteit, zegt een woordvoerder in een reactie. ,,We vinden het erger dat Nederland als innovatieland achteruitgaat dan dat er geen diversiteit is. Bij een tekort werven we als sector niet specifiek op vrouwen, maar op een bepaald niveau. We zijn eigenlijk nauwelijks bezig met het aandeel vrouwen in de ICT.''

Ook bij Getronics is het onderwerp geen speerpunt, hoewel het bedrijf wel meedoet aan het project Vrouwen scheppen kansen in de ICT. Jacqueline Niessen, werkzaam bij Getronics en betrokken bij het project, mag om die reden van de directie niet spreken over vrouwen in het bedrijf. Gertje Joukes van de VHTO: ,,De branchevereniging is niet geïnteresseerd in wat wij doen. Het heeft weinig zin als alleen wij, een universiteit, een paar hogescholen en bedrijven met het probleem bezig zijn.''

    • Marleen Luijt