WAO zorgt voor scheiding van geesten

De WAO staat voor ingrijpende veranderingen, maar ondertussen neemt het aantal werkenden dat arbeidsongeschikt wordt af. De oppositiepartijen zijn fel gekant tegen de voorgenomen ingrepen van het kabinet.

Welke stormen er ook in Den Haag woeden, de WAO blijft altijd bestaan. De WAO is het hoofdpijndossier bij uitstek. Politiek geladen en uiterst complex. Geen beweging in te krijgen, geen eer aan te behalen.

Tenminste, tot een paar jaar geleden. Het gaat namelijk de goede kant op met de instroomcijfers, meldt het Uitvoeringsorgaan Werknemersverzekeringen (UWV) de afgelopen twee jaar. In 2002 daalde het aantal nieuwe WAO'ers met 11 procent, en de trend zet door. In zijn laatste rapportage meldde het UWV dat de instroom over de eerste negen maanden met 27 procent daalde, in vergelijking met dezelfde periode in 2002. De daling van het totale aantal WAO'ers – met gemiddeld 1.500 per maand op een totaal van zo'n 790.000 – is vooral hieraan toe te schrijven. Het aantal mensen dat de WAO verlaat stijgt eveneens, al gaat dit grillig en slechts mondjesmaat, momenteel met enkele duizenden per jaar.

De in april 2002 ingevoerde Wet verbetering poortwachter wordt algemeen beschouwd als de belangrijkste oorzaak van de dalende instroomcijfers. Deze wet legt zowel werknemer als werkgever een zwaardere druk op om te voorkomen dat iemand in de WAO belandt. Gezamenlijk moeten ze een plan maken om ervoor te zorgen dat de werknemer weer aan de slag komt. Lukt dit niet, dan moeten ze verslag uitbrengen bij het UWV, dat vervolgens beoordeelt of zij zich voldoende hebben ingespannen. Deze dwingender aanpak werpt nu zijn vruchten af, al is de daling volgens sommigen tevens toe te schrijven aan een – al dan niet vermeende – mentaliteitsverandering in het bedrijfsleven en de samenleving.

Nu het tij definitief gekeerd lijkt met de WAO, gaan er steeds meer stemmen op om af te zien van verdere ingrepen. Annette Dümig, lid van de raad van bestuur van het UWV, zei begin dit jaar dat het beter zou zijn hiermee ,,een paar jaar te wachten'' om te bezien of nieuwe maatregelen ,,wel nodig zijn''. De PvdA, SP en GroenLinks zijn eveneens tegen nieuwe ingrepen. En onlangs deed ook SER-lid Robin Linschoten (VVD) in het programma Buitenhof een duit in het zakje, toen hij het kabinet opriep ,,dit kasplantje maar even te laten groeien''. Linschotens uitspraken zorgden bij het ministerie van Sociale Zaken wel voor enige verwarring, omdat hij zelf een belangrijke rol had gespeeld in het SER-advies voor de hervorming van de WAO, dat als basis diende van de maatregelen in het regeerakkoord. Een andere mogelijkheid was dat hij speculeerde op toekomstige plannen voor verdere versobering van de WAO, maar daarvoor bestaan volgens het ministerie van Sociale Zaken ,,geen plannen''.

Feit is dat er twee stromingen zijn; de ene rekent op een verdere daling door `Poortwachter' en wil de WAO voorlopig met rust laten. De andere, waaronder het kabinet zelf en de coalitiefracties, ziet de daling van de afgelopen twee jaar als een bemoedigend teken, maar beschouwt de maatregelen uit het regeerakkoord als noodzakelijk om de WAO in de toekomst betaalbaar te houden. Minister De Geus (Sociale Zaken) wijst hierbij onder andere op de vergrijzing, die het aantal arbeidsongeschikten kan doen toenemen. Daarnaast relativeert hij de resultaten van de Wet verbetering poortwachter. Volgens hem is er sprake van een `schokeffect', dat altijd optreedt bij nieuwe maatregelen, en waarvan de kracht na verloop van tijd zal afnemen.

Ten slotte wordt ook wel gezegd dat de lagere instroom een gevolg is van de recessie. Als werk weer schaars wordt, is de redenering, melden mensen zich minder snel ziek omdat werknemers met een hoog ziekteverzuim sneller ontslagen worden. En minder ziekmeldingen resulteren in een lager aantal WAO-aanvragen. Het bewijs voor die oorzaak is in de statistieken echter moeilijk te vinden. Ook in 1999 en 2000, de jaren van de hoogconjunctuur, steeg en daalde de instroom beurtelings met duizenden per kwartaal. Maar de daling sinds begin 2001 van 29.000 per kwartaal naar het huidige aantal van ongeveer 15.000 per kwartaal wordt er op zijn minst gedeeltelijk door verklaard.

Vergeleken met die dalende instroomcijfers, maakt het aantal lopende WAO-uitkeringen een wat teleurstellende indruk. Dat ligt nu (790.000) nog altijd stukken hoger dan in 1998 (729.000). Wie de curve van de afgelopen jaren bekijkt, ziet een gestage toename tot ruim 800.000 uitkeringen eind 2002. Pas sinds dit jaar is de daling ingezet, wordt geprobeerd het aantal WAO'ers verder te laten dalen.

Wat behelzen de maatregelen uit het regeerakkoord? De toegang tot de WAO wordt verder bemoeilijkt. Vanaf 2006 komen alleen nog die werknemers in aanmerking die volledig en langdurig arbeidsongeschikt zijn. Dat laatste criterium is nieuw, en volgens sommigen lastig te bepalen. Hoe bepaal je of iemand langer dan vijf jaar (langdurig) niet in staat zal zijn om te werken? De Geus denkt aan een lijst met ziekten en aandoeningen, waarvan mensen binnen een paar jaar herstellen. Wie zo'n ziekte heeft, komt niet in de WAO. Andere maatregelen zijn een verplichte verzekering voor werkgevers tegen het risico dat een werknemer tijdens de uitoefening van zijn beroep arbeidsongeschikt raakt. Volgens internationaal arbeidsrecht heeft een werknemer in dat geval recht op een vergoeding. En per 1 januari 2004 moet de werkgever zieke werknemers twee jaar lang minimaal 70 procent van het loon doorbetalen, wat het belang voor bedrijven groter maakt om het niet zo ver te laten komen.

Den Haag heeft de lat hoog gelegd: in 2016 moet het totale aantal arbeidsongeschikten zijn gedaald van bijna één miljoen tot 675.000.