Mijnberg moet wijken voor zilverzand

Bij Heerlen in Zuid-Limburg wordt zilverzand gewonnen. Maar door de afgraving gaan natuurgebied en een waardevolle steenberg verloren, een der laatste resten van de mijngeschiedenis.

Langs een smalle weg met houten lantaarnpalen staan enkele eeuwenoude boerderijen en woningen. Ze vormen samen het gehucht Heihoven. Het Zuid-Limburgse buurtschap, dat al vermeld wordt in 1674, is populair bij wandelaars. Op deze doordeweekse ochtend passeren er tientallen. Vaak `gewapend' met een landkaart komen ze uit Landgraaf. Ze willen naar de Brunssummerheide, een geliefd natuurgebied.

Willen. Want het mag niet meer, stellen ze teleurgesteld vast. Waar de huizen van Heihoven ophouden en de Kapelweg begint, staat sinds kort een ijzeren hek met de tekst Verboden Toegang. Landeigenaar Sigrano heeft het pad afgesloten, omdat het Maastrichtse bedrijf de winning van zilverzand gaat uitbreiden. Decennialang groef Sigrano het `witte goud' op in het zogenoemde Sigranomeer. Maar sinds 1999 zoekt het onder leiding van directeur W. Lieben de grenzen van het concessiegebied op. Het is te zien aan de oprukkende graafmachines. En aan de omgewoelde heuvels, waar bomen zijn gekapt.

Vanaf de Kapelweg is de fabriek goed zichtbaar. Vrachtwagens rijden af en aan, snorrende apparaten `spuwen' zandkorrels uit. En in twee hallen wordt het zilverzand – 500.000 ton per jaar, in de nabijgelegen groeve gedolven op een diepte variërend van vier tot twintig meter – in moderne machines gewassen, gedroogd, geklassificeerd en eventueel vermalen. Tijdens een rondleiding vertelt Lieben dat ,,het zeldzame zilverzand'' de grondstof is voor ,,ontelbare en zeer verschillende producten'': chips voor computers, gloeilampen, glas, porselein, verf lijm, cosmetica ,,en ga zo maar door''.

Sigrano, voegt Lieben daaraan toe, heeft sinds 1968 van de provincie een vergunning voor de winning. Aanvankelijk betrof het 180 hectare, maar in 1986 kwam het bedrijf met de provincie Limburg en de gemeente Heerlen overeen dat het `concessiegebied' naar 95 hectare werd verkleind. Sigrano ligt aan de Koolkoelenweg, aan de rand van de Heerlense wijk Heksenberg, waar ooit de mijn Oranje-Nassau IV lag. Een mijnsteenberg doet daar nog aan terugdenken. De berg behoort tot Sigrano's concessiegebied. Lieben wil hem afgraven, omdat hij ,,zilverzand van topkwaliteit'' bevat. De buurt is daar echter hevig op tegen, aangevoerd door stichting `Behoud de Steenberg'.

Op een hoorzitting, 6 december, maakte deze actiegroep duidelijk dat ze zich met hand en tand verzet tegen het afgraven. Als de provincie Sigrano hiervoor een vergunning verleent, verdwijnt wéér een stukje mijnhistorie, oordeelde ze. En er herinnert in Zuid-Limburg tóch al bijna niets meer aan de vroegere mijnen. Oud-kompel E. Bettink (80), die tot de sluiting (1974) 37 jaar in de Oranje Nassau IV werkte, weet er alles van. Hij heeft gezien hoe ze de ,,prachtige torens'' van de Oranje Nassau I – in de volksmond de `lange Jan' en de `lange Lies – neerhaalden, hoe ze de schacht en de toren van de `Emma' in Hoensbroek ,,om zeep'' hielpen, en hoe ze onlang het monumentale hoofdkantoor van de Staatsmijnen in Heerlen sloopten.

,,Er is nog hier maar één schachtje over'', zucht Bettink, ,,het staat in het centrum van Heerlen, verscholen tussen het beton van de CBS-kantoren. Bestuurders in Zuid-Limburg hebben alleen oog voor Romeinse overblijfselen. Het steenkoolverleden willen ze niet zien, dit in tegenstelling tot onze buurlanden.''

Van onze mijnsteenberg moeten ze afblijven, herhaalt hij in zijn woning. Zonder die berg met zijn aparte flora en fauna wordt Heksenberg een Heksenlook (Heksengat), laat hij daar op volgen. Op de hoorzitting pleitten veel bezoekers ervoor te laten onderzoeken of de mijnsteenberg op de monumentenlijst kan worden geplaatst.

Anderen wilden de berg koste wat kost behouden om de overlast in de wijk te beperken. Nog méér vrachtwagens met zand? ,,Wie wil er met zoveel drukte nog op de Heksenberg wonen?'', riep een bewoonster. Ze kreeg applaus toen ze daar aan toevoegde dat ,,onze huizen in waarde gaan dalen''. ,,Hier is sprake van grote winst voor een enkeling en hinder voor velen.'' Directeur Lieben van Sigrano beloofde na de afgraving van de berg zo'n 200 hectare in te richten als natuurgebied. En hij zou zorgen voor een alternatieve ontsluitingsweg, die Heksenberg van verkeer zou ontlasten.

Lieben heeft daarbij niet het vertrouwen van stichting `Behoud de Steenberg', net zo min als dat van de stichting `Behoud de Brunssummerheide'. De laatste is opgericht nadat omwonenden schrokken van de ,,ernstige beschadigingen'' die de ,,recente extra winningen'' van Sigrano aanrichtten. A. Ausums van deze actiegroep vertelt dat de provincie Limburg en Sigrano zich niet aan de regels houden. Zo heeft de provincie, stelt de geoloog, bij de vernieuwde vergunning in 1999 verzuimd een milieueffectrapportage te verrichten. ,,Bovendien liet Limburg het jaarlijkse werkplan niet aan de gemeenten Heerlen en Landgraaf zien. Wij willen die gemeenten wakkerschudden.''

En Sigrano? Ausems: ,,Twee jaar geleden heeft het bedrijf, zonder vergunning, een stuk van de mijnsteenberg afgegraven. En aan de oostkant van zijn concessiegebied breidt het zijn graaffront uit, terwijl dat nog niet in het werkplan staat.'' Ausems ergert zich er ook aan dat Sigrano ,,zestig hectare ten westen van de Kapelweg in een zandwoestijn heeft veranderd, zonder nog maar één vierkante meter terug te geven. Het zou het natuurgebied toch herbebossen?'' Directeur Lieben is niet onder de indruk van de bezwaren. ,,We houden ons aan de regels, er is steeds toezicht.''

Critici vragen zich nog altijd af hoe het kon dat Sigrano in de jaren zestig een vergunning kreeg om in dit oorspronkelijke stiltegebied zilverzand te mogen winnen. E. Frissen, destijds raadslid in Heerlen en thans fractie-assistent van GroenLinks, vertelt dat deze streek toen ,,in een depri-stemming'' verkeerde door de mijnsluitingen. ,,Heerlen en omgeving hadden andere zaken aan hun hoofd dan een zandboer. De provincie gaf, mede wegens economische belangen, zo een Sigrano-vriendelijke vergunning weg. Ik heb me in die vergunningen verdiept: nergens staat dat Sigrano die kwijtraakt als het de regels niet naleeft.''

Bij het hek met het bord Verboden Toegang, bij het gehucht Heihoven, zeggen wandelaars dat ze zijn ,,geschrokken'' van de ,,chaos'' die Sigrano heeft aangericht. ,,Waarom moesten die bomen worden gekapt?'' vraagt een van hen. Frissen legt uit dat de zandwinner mag kappen, omdat hij lid is van het `Bosschap'. ,,Een melding aan het ministerie van LNV is voldoende.'' Frissen is niet helemaal zonder optimisme: hij hoopt op een ,,uitruil'' van het zilverzand onder de mijnsteenberg van Heksenberg tegen dat in dit gebied met grote landschappelijke waarde.

    • Guido de Vries