Vrouwendroom met karakter

Alan Bates, de acteur die van vrouwendroom uitgroeide tot een fenomenaal karakterspeler, is zaterdagavond op 69-jarige leeftijd overleden aan de gevolgen van leverkanker. Sinds hem begin dit jaar de titel sir werd toegekend, verscheen hij nauwelijks meer in het openbaar.

Eén van zijn laatste rollen was die van de op en top in de plooi gebleven chef-butler in de weelderige film Gosford Park van Robert Altman. Hij speelde de verbindingsman tussen upstairs en downstairs, die zijn verantwoordelijke taak boven alles stelde. Net zoals Bates zelf deed: een wonder van dienstbaarheid in wat in feite een bijrol was.

Hij was de zoon van muzikale ouders, die hem het liefst carrière zagen maken als concertpianist, maar al op jeugdige leeftijd raakte Bates verslingerd aan het toneel. Hij kreeg een beurs, studeerde samen met generatiegenoten als Albert Finney en Peter O'Toole aan de Royal Academy of Dramatic Art, en raakte halverwege de jaren vijftig betrokken bij een ingrijpende verandering aan het Engelse toneel – toen de salonstukken werden verdrongen door de weerspiegeling van het dagelijkse, ongepolijste bestaan van de arbeidersklasse. Zo werd Bates de belichaming van de angry young man als de eerste Cliff in Look back in anger van John Osborne, waarmee hij ook op Broadway debuteerde, en de eerste Mick in The Caretaker van Harold Pinter. Hij speelde charme met gevaar, branie met verscholen angst.

In vele tientallen film-, tv- en toneelrollen liet Alan Bates sindsdien de meest uiteenlopende personages zien. Nauwelijks was er een groter contrast dan tussen de fysieke flair van een naakte worstelscène in Women in love (1969) en de schitterende subtiliteit van de tv-film An Englishman abroad (1983), waarin hij het stille verdriet vertolkte van de naar Moskou gevluchte spion Guy Burgess.

Een doodenkele keer – bijvoorbeeld als de bebaarde manager van Bette Midler in The Rose (1979) – was hij minder onvergetelijk, maar verder viel Bates zelden of nooit te betrappen op het soort Hollywood-rollen waarin zijn leeftijdgenoten er soms hun gemak van nemen, in ruil voor een vorstelijke vergoeding. Liever groef hij in elke rol steeds dieper, op zoek naar de kern.

    • Henk van Gelder