Gandalf had niet mogen winnen

In één van de grootste veldslagen in de `Lord of the Ring'-cyclus doet regisseur Peter Jackson de krijgsgeschiedenis groot onrecht. In het beslissende moment van de strijd om de burcht van Helmsdiep komt Gandalf de belegerde inwoners van Rohan te hulp met een ruiterleger. De ridders te paard storten zich vanaf een heuvel in een eindeloze massa Uruk-hai, het tienduizend soldaten grote leger van de slechte tovenaar Saruman. De kijker weet wat komen gaat: de cavalerie slaat de lopende Uruk-hai uiteen. Samen met de belegerde koning Theoden en Aragorn, reeds te paard, jagen ze Saruman's leger op de vlucht.

Opmerkelijk, want in `Lord of the Rings: The Two Towers' zijn de Uruk-hai uitgerust met lansen. En een dichte groep goed gedisciplineerde soldaten, uitgerust met lange lansen of pieken, kan een cavalerie-charge in de kiem smoren. De paarden lopen in een bos van metalen punten, storten gewond ter aarde neer, hun bereider meeslepend. Deze is door zijn zware harnas traag en kan zich slecht verweren tegen de slagen van knotsen, bijlen en zwaarden van de infanterie. Einde aanval.

Deze innovatie aan het einde van de Middeleeuwen betekende een democratisering van de oorlogsvoering. Ervoor was de ridder – een vermogende edelman die zich paard, harnas en schildknapen kon veroorloven – superieur op het slagveld. Een infanterielinie, laat staan een groep boeren, was niet bestand tegen een galloperende ridder met lans. Maar na deze uitvinding kon zelfs een horde opstandige en dappere boeren een ridderaanval weerstaan. De hegemonie van de ridder ter paard was ten einde.

Dat had historisch verstrekkende gevolgen. Een film die – in dat opzicht – dicht bij de geschiedenis blijft is `Braveheart'. Voor de ogenschijnlijk kansloze Schotse boerenpummels lijkt het laatste uur geslagen als de zelfverzekerde, arrogante Engelse adel te paard op hun afstormt in de slag bij Bannockburn. Dan komen de lansen te voorschijn en storten de Engelse ridders zich in hun ondergang. Ze worden afgeslacht. Uiteindelijk leidt deze overwinning aan het begin van de 14e eeuw tot de onafhankelijkheid van de Schotten.

De Engelsen hadden hun lesje geleerd – en dat zouden de Fransen weten. Dat blijkt maar al te pijnlijk in de beroemde slag bij Azincourt van 1415. Een aanval van trotse Franse ridders op een formatie eenvoudige Engelse boogschutters loopt spaak op een woud van in de grond gehamerde aangepunte stokken.

De Franse infanterie-aanval loopt ook in de soep, mede door de chaotisch terugtrekkende ridders. De bloem van de Franse adel komt om of wordt gevangen genomen. ,,It is a victory of the weak over the strong, of the common soldier over the mounted knight (...),'', schrijft de Britse historicus John Keegan in `The face of battle' (1976) over deze slag. En dan te bedenken dat de Franse nederlaag al een eeuw geleden aangekondigd was. Met vergelijkbare antipaard-tactieken hadden opstandige Vlaamse gilden in de Guldensporenslag van 1302 bij Kortrijk ook al een Frans leger in de pan gehakt.

Terug naar de mythische wereld van Midden-Aarde. Wat nog meer opvalt aan de slag bij Helmsdiep is dat de technologisch superieure partij het onderspit delft. De bom van Saruman die de onneembare muur van het kasteel opblaast, had de Uruk-hai natuurlijk de overwinning moeten schenken. De uitvinding van het buskruit, waar de bom aan refereert, is een tekstboekvoorbeeld van een nieuw wapen met enorme gevolgen. Bestaande kastelen werden obsoleet en er ontstond een wapenwedloop tussen fortenbouwers en artillerie-makers. Het stervormige fort Bourtange in Groningen is een mooi voorbeeld van de bouwstijl die dat met zich meebracht.

Maar de belegering loopt goed af. Want als de nood het hoogst is, is de redding nabij. In de filmgeschiedenis gesymboliseerd door de arriverende cavalerie: eigenlijk altijd te laat maar toch nét op tijd.

Rinze Benedictus is wetenschapsjournalist.

    • Rinze Benedictus