De eenheid van Spanje staat op het spel

Een links-republikeinse coalitie kwam deze maand aan de macht in Catalonië. Conservatief Spanje trekt alle angstregisters open: de eenheid van Spanje staat op het spel.

De datum voor de verkiezingen in maart moet nog worden vastgesteld, maar het spookbeeld is al duidelijk. Spanje wordt bedreigd. Scheidend premier José María Aznar, vorige week in een toespraak voor partijaanhangers: ,,Het is meer dan genoeg geweest dat sommigen iedere ochtend opstaan met het beledigen van Spanje als enige oefening.'' Wie zijn de vijanden? Frankrijk natuurlijk en Duitsland, die Spanje niet het gerechtvaardigde gewicht toekennen als grootmacht binnen de Europese Unie. Maar erger nog zijn de verraders binnen de eigen landsgrenzen. Zoals de links-republikeinse regering in Catalonië die meer macht wil en misschien wel erger.

De machtswisseling in het belangrijke Catalonië zet veel vastgeroeste verhoudingen in het Spanje sinds de invoering van de democratische grondwet – 25 jaar geleden – radicaal op zijn kop. 23 jaar lang regeerde de nationalist Jordi Pujol in het Generalitats-paleis in Barcelona. En ondanks de groeiende klachten over corruptie en machtsmisbruik, wist hij een grote invloed op de landspolitiek uit te oefenen. In ruil voor zijn steun aan de centrale regering in Madrid – links of rechts, dat deed er niet veel toe – sleepte Pujol behendig meer geld en bevoegdheden voor zijn regio binnen.

Na de regionale verkiezingen werd echter de socialist Pasqual Maragall geïnstalleerd als nieuwe regiopresident nadat de nationalisten van Pujol er niet in slaagden een coalitie te vormen. Dat had de nodige paniek tot gevolg in Barcelona, waar een leger aan ambtenaren, gesubsidieerde ondernemers en wat er verder nog rondloopt aan vrienden van de partij van Pujol, vrij onverwachts op de schopstoel kwam te zitten. Naar verluidt maakten papierversnipperaar overuren om bewijsmateriaal van 23 jaar corruptie en vriendjespolitiek te vernietigen.

In Madrid was de commotie niet minder. De nieuwe regiopresident Maragall (62) is een oudgediende in de Spaanse politiek. Als telg uit een beroemde Catalaanse familie en populair als burgemeester die in 1992 de Olympische Spelen naar Barcelona haalde, slaagde hij er op de valreep van zijn carrière nog in zijn aartsrivaal Pujol te verslaan. Hij staat nu aan het hoofd van een linkse coalitie met de republikeins-nationalistische partij ERC van Josep Carod-Rovira. Doelstelling van ERC: het oprichten van de onafhankelijke republiek Catalonië.

Dat laatste vertegenwoordigt alles aan diepgewortelde angst die conservatief Spanje van oudsher uit zijn slaap houdt: het ruggengraatloze Spanje dat als natie uit elkaar valt in verschillende gebieden. Regeringswoordvoerder minister Eduardo Zaplana noemde het regionale regeerakkoord dan ook maar direct ,,ongrondwettelijk''. Dat slaat waarschijnlijk op de aankondiging dat Catalonië meer bevoegdheden wil bedingen. Regiopresident Maragall sloeg terug door te zeggen wat menigeen in Spanje stiekem denkt: het wordt tijd dat Spanje grondwettelijk erkent dat het een federale natie is, vergelijkbaar met Duitsland, waar de onderlinge regio's een grote mate van onafhankelijkheid bezitten, met een eigen parlement en eigen wetgeving. ,,Niet wíj zijn de radicalen, de Spaanse regering is radicaal'', aldus Maragall, inspelend op de groeiende weerzin tegen de autoritaire toon die premier Aznar de laatste tijd bezigt.

De socialistische partij zit echter danig met de kwestie in haar maag. Met de republikeins-nationalistische coalitiepartners hebben hun Catalaanse kameraden oppositieleider José Luis Rodríguez Zapatero opgezadeld met een belangrijk imagoprobleem voor de komende landelijke verkiezingen. Want van oudsher moet ook gematigd links maar weinig weten van de radicale nationalisten, die in Baskenland al genoeg kopzorgen geven. ,,Ik garandeer de eenheid van Spanje'', zo liet de linkse lijsttrekker weten. Zijn partij wil de grondwet best herzien op het punt van de regio's en bevindt zich tussen de `reactionaire' conservatieven en de radicalen die hun eigen regiostaat willen stichten.

Alles wijst er op dat de strijd rond de grondwetsaanpassing keihard gestreden zal worden in de komende campagne. Want als de conservatieve partij er niet in slaagt een absolute meerderheid te behalen, is er geen Jordi Pujol meer in Catalonië aan de macht waarmee het op een akkoordje gegooid kan worden.