Buiten roken: Amerikaanse toestanden

Nog vier dagen. Dan is het 1 januari en treedt de nieuwe tabakswet in werking. Roken in openbare ruimtes is dan verboden, en als het aan het kabinet ligt ook snel in de horeca. In de VS gelden die regels al. Marc Chavannes over de Amerikaanse toestanden die ons ook te wachten lijken te staan.

Grandma's Kitchen is dicht. Het truckerscafé bij de kruising van de Interstate 4 en de US 301, ten oosten van Tampa, Florida, werd gedreven door Wava en John Saunders. Het paar weigerde gehoor te geven aan het `rookverbod op de werkplaats' dat in Florida sinds 1 juli geldt.

De kiezers van de zuidelijke staat, waar de president z'n broer Jeb gouverneur is, spraken zich tijdens een referendum duidelijk uit. Maar liefst 71 procent van de stemmers had er genoeg van te moeten meeroken. De grondwet van Florida werd door 3,4 miljoen niet-rokers aangepast. Een knappe wetgever die daar nog wat aan verandert.

Het geval van Grandma's Kitchen is extra treurig, omdat het paar Saunders na jaren in de truckstop te hebben gewerkt, er pas dit voorjaar eigenaar van had kunnen worden. Maar de nieuwe wet is onverbiddelijk. En zij weigerden hun klanten lastig te vallen met een rookverbod: het overgrote deel rookt, dus het zou commercieel ook niet veel zin hebben.

,,Iemand moet toch opkomen voor dit soort dingen'', vertelde Saunders aan het truckersvakblad Land Line voordat hem de huur werd opgezegd. ,,Het is een kwestie van burgerschap. Ze kunnen ons niet neerschieten, en ook niet de gevangenis in gooien. Het ergste wat ons kan overkomen is dat wij dicht moeten.'' Dat is precies wat er is gebeurd.

CAFÉSLUITINGEN

Larry Wald, eigenaar van de Cathode Ray Club, een bar in Fort Lauderdale, verzon er wat anders op. Om een minuut na middernacht op 1 juli bood hij een nieuwe cocktail die hij `The Nicotini' noemde. Het brouwsel, waarin tabak is verwerkt, geeft een rokerige sensatie achter in keel. Wald hoopt zo de rokers te blijven ontvangen, en hen de rook-wandeling naar buiten te besparen.

Florida is niet de eerste staat waar de roker op grote schaal aan de schandpaal is genageld. Californië en New York gingen voor. Connecticut begon er 1 oktober mee; het verbod geldt vanaf 1 april ook in bars. In het hele land zijn gemeentes en `counties' bezig rookverboden af te kondigen, of te verzachten. Sommige staan onder grote druk van de horeca-lobby, die massale sluitingen voorspelt.

De ervaringen in de staten en steden waar het roken hard is aangepakt, ook in cafés en restaurants, zijn gemengd. In Florida wordt gerapporteerd dat bedrijven met een terras of een patio de omzet gewoon naar buiten hebben zien gaan. In staten waar het vaker koud of nat is, biedt de vlucht naar de openlucht geen soelaas. In de stad New York klagen bewoners van appartementen die boven cafés zijn gelegen dat zij sinds het verbod een constante rookstroom omhoog krijgen van de rokers die alleen op de stoep hun dosis nicotine kunnen halen.

Maar ook in het noorden van de Verenigde Staten worden verhalen over rampspoed afgewisseld met zonniger berichten. Het kwartaalblad van de horeca-vakschool van Cornell University in de staat New York berichtte dat restaurants na een slechte eerste maand weer op hun oude omzet zaten. Een aantal hotels in Manhattan liet weten dezelfde ervaring te hebben. Sommige hotels gaan over op helemaal `rookvrij' omdat de tabakslucht toch blijft hangen in de gangen en het beddengoed.

In Amerikaanse rokersbladen wordt regelmatig de stelling verkondigd dat Adolf Hitler zich postuum zou verkneukelen over deze grootscheepse vertrapping van de burgerrechten van de rokers. Maar de talloze denktanks en rijkelijk met particulier geld gevoede actiegroepen voor individuele rechten hebben deze zaak nog niet groots aangepakt.

Het is een klein wonder dat Amerika steeds rookvrijer blijft worden, zeker gezien de heftigheid waarmee veel rokers zich uiten over de wetgeving die hen het leven gestaag onprettiger maakt. Iedereen die de Verenigde Staten bezoekt zal binnen een dag voor gebouwen de schuldigen zien staan die, weer of geen weer, hun tabaksbehoefte bevredigen.

Hoe algemeen het niet-roken in Amerika is, merk je bij terugkeer in Europa. Niet alleen in Frankrijk, waar de verplichte niet-roken sectie van restaurants meestal onder de trap of in de bezemkast is. Ook in Nederland waaide (tot voor kort?) de rook je tegemoet. In Amerika is de norm dat een roker die ergens thuis op bezoek gaat, zonder iets te vragen naar buiten gaat om op te steken. In Nederland wordt het onaardig gevonden dat van de roker te verlangen.

Het wonder is dat Amerika niet altijd zo rookvijandig is geweest. In de eerste helft van de twintigste eeuw was roken in opkomst; het werd gezien als een vlot tijdverdrijf waar geslaagde reclame-uitingen desgewenst een ruig mannelijk, of een wulps vrouwelijk imago aan wisten te geven. Terwijl de tabaksindustrie heel lang de wetenschappelijke bewijzen voor de schadelijkheid van roken en meeroken uit het nieuws wist te houden, had in Amerika heel gestaag een omslag plaats.

SPUGEN

Zoals de rechts-sociologen Skolnick en Kagan hebben beschreven gebeurde dat met – en misschien wel dankzij – een minimum aan regelgeving van hogerhand. Het werd gaandeweg gewoon `not done' om te roken. Zoals spugen op straat al wat langer vies werd geacht in de westelijke wereld. ,,De maatschappelijke tradities en de gezondheidswaarden in Amerika sloegen zo om dat het taboewoord `kankerverwekkend' een troefkaart werd.''

Het bezit van een vuurwapen is een vitaal Amerikaans recht. Het wordt met zo veel geld en politiek geweld verdedigd dat zelfs de moord op John F. Kennedy, de aanslag op Ronald Reagan en een stroom dodelijke schietpartijen op scholen nauwelijks iets hebben kunnen afdingen op dat recht.

Howard Dean, de koploper bij de Democraten die president Bush eind volgend jaar willen aflossen, is zo handig en verstandig een vriend van de National Rifle Association (NRA) te zijn. Net als president Bush. Als Dean de Democratische kandidaat wordt, kan Amerika in november 2004 kiezen tussen de NRA of de NRA. Maar de miljardenindustrie die tabaksblaren klein snijdt, van een nicotinesausje voorziet en in vloeipapiertjes verkoopt aan fysiek afhankelijke mannen en vrouwen, moet toezien hoe de maatschappelijke aanvaardbaarheid van haar product blijft afnemen. Die lobby heeft de federale overheid er van weten te weerhouden stappen van betekenis te zetten. Maar op staats- en lokaal niveau heeft de walging van burgers de overhand gekregen.

De politie grijpt soms in, meestal niet. Amerikanen houden zich in groten getale aan de wet. Zij dwingen naleving van de rookverboden af met hun blikken. Het idee dat u mijn kind kanker toeblaast, is onverdraaglijk. Het gezondheidsdenken is overal aanwezig. Op waterflessen staat zelfs dat er geen cholesterol in zit. Jammer dat een derde van de bevolking ziekelijk dik is. En daardoor aan allerlei op den duur dodelijke kwalen lijdt. Maar aan meeroken willen wij niet sterven.

Zo komt het dat in Des Moines, voor het bestuursgebouw van de staat Iowa, een handvol mensen de bittere kou trotseert en in een soort bushalte bijeen schuilt. Om te roken. Zij kijken elkaar nauwelijks aan. Gezellig is het er niet. Als die glazen afwerkplek voor nicotine-gebruikers het hen niet afleert, moeten zij het zelf maar weten.

    • Marc Chavannes