Beland in Mokum

`Literatuur krijgt een extra dimensie op locatie', schrijft Pieter Steinz in de laatste aflevering van zijn literaire atlas. Tot slot: Amsterdam.

`Het doet er eigenlijk niet zoveel toe waar je schrijft', beweerde wijlen Karel van het Reve in zijn bijdrage aan de Meulenhoff-uitgave Het land der letteren (`Schrijven in Amsterdam', 1982). Waarna hij voorbeelden gaf van auteurs die hun `typisch Nederlandse' of `typische Russische' meesterwerken juist in het buitenland hadden geschreven. `Er zijn misschien folkloristische schrijvers die om over dampende paarden en dampende akkers te kunnen schrijven die paarden en akkers om zich heen moeten hebben. Maar ik geloof dat je voor het schrijven van een goede kasteelroman geen kasteel nodig hebt. De grote zeeboeken zijn allemaal aan land geschreven.'

Het mag er dan niet toe doen waar je schrijft – waar je leest is een ander verhaal. Literatuur heeft nu eenmaal een extra dimensie wanneer ze genoten wordt `op locatie'. Hamlet is nog spannender voor een lezer die breviert op de transen van de Kronborg (`Elsinore') in Denemarken; het werk van Giorgio Bassani spreekt het meest tot de verbeelding in zijn thuisstad Ferrara; en Der Zauberberg komt het best tot zijn recht in de tot lezen stemmende rust van een sanatorium (of ten minste een pension) in Davos.

In het afgelopen jaar bezochten we op deze plaats meer dan vijftig beroemde en minder beroemde steden, streken, landen en werelddelen die zijn vereeuwigd in proza of poëzie – van Nederland tot Canada en van Zuid-Afrika tot de Poolcirkel. Tot slot keren we terug naar Amsterdam, niet alleen – als centrum van tolerantie en losse zeden – een favoriete locatie voor beroemde schrijvers uit het buitenland, maar ook de habitat van geboren Amsterdammers als Multatuli, Bordewijk, Hermans, Reve en Grunberg. De Nederlandse hoofdstad is voor de literair geograaf geen terra incognita: alleen al in de afgelopen jaren verschenen boekjes met literaire wandelingen op basis van het werk van Gerard Reve en A.F.Th. van der Heijden, terwijl vorige week onder de titel De stad is in verval `een literaire wandeling door het Amsterdam van Willem Frederik Hermans' ten doop werd gehouden (Bob Polak, uitg. Lubberhuizen, €11,45). Op tal van punten in de stad zijn bovendien nog de monumenten te zien waaraan import-Amsterdammers hun beste werk wijdden, of het nu het kantoor van J.J. Voskuil op de Keizersgracht is of het hotel uit Thomas Rosenbooms Publieke werken dat rondom twee dapper stand houdende huisjes is heengebouwd. Voor lezende toeristen geldt: de vulpen is machtiger dan de tulpen.

Steinz' Literaire Atlas zal najaar 2004 in gebonden vorm bij Prometheus uitkomen. Vanaf volgende week een nieuwe serie, rondom thema's uit de wereldliteratuur.