Ramses' been en het mijne

Bas Steman had `werkelijk geen idee' hoe hij zijn boek over Ramses Shaffy moest schrijven, vermeldt hij in zijn boek. `Ik weet alleen wat ik voel,' zou hij tegen zijn hoofdpersoon hebben gezegd. Waarop die zou hebben geantwoord: `Je moet het ook doen vanuit je gevoel, over wat we samen hebben beleefd. Laat het maar komen. Zie maar.'

Deze woorden moet Steman ter harte hebben genomen, want Ramses Shaffy, naakt in de orkaan heeft weinig van een reguliere biografie. Voortdurend deelt hij zijn schrijverszorgen mee. Dat begint al bij zijn eerste ontmoeting met Shaffy: `Wat zeg je tegen zo iemand? Hoe geef je een hand?' En als het ijs blijkbaar gebroken is: `Ramses houdt me vast en drukt me tegen zich aan.' Bij een volgend gesprek wordt de band nog hechter: `In het moment dat ik voel hoe zijn been tegen het mijne schurkt, vervagen grenzen van de tijd.' Tot twee keer krijgen we te lezen, dat Shaffy zijn biograaf `een ontroerende man' noemt. Geen wonder, dat Steman voor zijn boek zelfs een nieuwe genre-aanduiding heeft bedacht: dit is `een belevingsbiografie'.

Het is een geëxalteerd soort proza – even mateloos als Ramses Shaffy zelf altijd is geweest – waarmee Steman een beeld oproept van een artiest wiens leven en werk één ondeelbaar geheel vormen: de acteur die zanger werd, maar het toneelspelen altijd als zijn basis bleef beschouwen, en de alcoholist zonder enig verantwoordelijkheidsgevoel, die overal schilderachtige sporen naliet. Tot hij zelf het grootste slachtoffer van zijn onmatigheid werd, en met Korsakov in een tehuis terecht kwam. Vrijwillig onder curatele, en nu, op zijn zeventigste, nog maar een schim van wie hij ooit was.

Over 's mans levensloop is veel bijzonder materiaal verzameld: vanaf de verhalen over Shaffy's toegewijde pleegouders, inclusief citaten uit hun dagboeken en brieven, tot en met de ooggetuigeverslagen van de goeddeels buiten de publiciteit gebleven neergang van Shaffy als zestiger. Des te meer stoort de rangschikking van deze gegevens: niet als de bouwstenen voor een zorgvuldig gecomponeerd levensverhaal, maar als de oogst van Stemans eigen odyssee. Shaffy is uiteindelijk ondergeschikt aan zijn biograaf. `In mijn borst trok iets machtig samen', schrijft hij over een gesprek met een vriendin van Shaffy. `Een korte pijnscheut. Ik voelde dat ik heel dichtbij kwam.'

Wie liever verschoond blijft van zo'n biografie, vindt een voorbeeldig verzorgd overzicht van Shaffy's werk in de tekstenbundel Zing, vecht, huil, bid, lach, werk en bewonder. Vooral in de gedetailleerde annotaties wordt veel moois onthuld over de autobiografische kanten van die liedjes. En een door Shaffy zelf geschreven verhaal over een ontmoeting met zijn biologische vader vormt daarop een veelzeggende aanvulling.

Bas Steman: Ramses Shaffy, naakt in de orkaan. Strengholt, 336 blz. euro 18,95 Vic van de Reijt en Kick van der Veer (samenst.): Ramses Shaffy. Zing, vecht, huil, bid, lach, werk en bewonder. Nijgh & Van Ditmar, 304 blz. euro 12,50

    • Henk van Gelder