Idealisme doet het uitstekend bij de meisjes

Bier in de snookerclub is de beste coming of age-roman uit de Arabische wereld. Het heeft alles in zich om een klassieker te zijn: een superieure stijl, afstandelijke humor, droge oneliners gedragen door een gevoelige hoofdpersoon die gedesillusioneerd raakt door de wereld waarin hij leeft. Geen andere schrijver heeft dit deel van de Arabische wereld en zijn eigen generatie in zo'n schril en tragikomisch daglicht neergezet als Waguih Ghali. Al lezende bekruipt je het gevoel dat de schrijver een moderne roman wilde schrijven naar Engels voorbeeld, in het bijzonder dat van Kingsley Amis en Evelyn Waugh.

Bij herlezing, bijna negen jaar nadat ik het boek in de ramsj had gekocht, begreep ik weer wat zo goed was aan de verwikkelingen van de hoofdpersoon Ram die zijn dagen slijt door bier te drinken in de snookerclub en zich over te geven aan allerlei politieke, sociale en filosofische verhandelingen met zijn vrienden in de periode na de Suez-crisis. Van de schrijver ben ik nooit meer te weten gekomen dan dat hij uit een rijke Egyptische Koptische familie kwam die zwaar getroffen werd door de nationalisatiepolitiek van Nasser. Waguih Ghali is een pseudoniem. Ghali zag, net als de hoofdpersoon Ram, niks in de veranderingen van Nasser die de bezittende klasse uitholde, maar voor de hongerende massa geen verbetering bracht.

De kracht van het boek zit 'm niet alleen in de droogkomische stijl waarmee de observaties worden opgediend of de terloopse manier waarop Ram de eigenaardigheden van de Egyptische (elite-)samenleving op de hak neemt, maar vooral in het karakter van Ram zelf. Hij staat apathisch in het leven, ledigt zijn tijd met gokken, het drinken van bier met zijn vriend Font en lezen van zoveel mogelijk boeken, vooral Angelsaksische literatuur. Kortom, Ram wil niet deugen.

Naast al zijn schimpscheuten naar anderen toe, ontziet hij zichzelf niet. Zijn relatie met Edna, een joods Egyptisch meisje, dat ervoor zorgt dat hij naar Engeland kan gaan waar hij een tijdje met een doorreisvisum in Londen verblijft, blijft onvervuld als ze hem in een ontroerende scène vertelt dat ze niet met hem kan trouwen – ze is getrouwd met een lid van de verboden communistische partij.

De verhaallijn is eenvoudig: Ram is teruggekomen uit LondEn waar hij zich op zijn gemak voelt, in Kairo brengt hij zijn dagen door in de snookerclub. Zijn activiteiten zijn discussiëren over politiek, kaarten voor veel geld en bier drinken. Alles om maar niks te maken te hebben met het echte leven. De passages over de periode die Ram in Londen doorbrengt zijn niet de allersterkste. Het is de terugkeer in Kairo die Londen tot een idyllisch oord maakt. Pas als Ram thuis is, zijn hoofd vol van Engeland en de vrijheid die hij genoten heeft, voelt hij hoe de wereld om hem heen hem verstikt. Hij wil lid worden van een communistische partij en verklaart zijn liefde aan een ander meisje, Didi, maar ook daarin zit iets halfslachtigs: hij doet het meer om haar te plezieren dan voor zichzelf. Ondanks de hooghartigheid van de vileine Ram, komt hij op de lezer over als symphatiek. Ram is een Arabische antiheld die nergens bij kan horen, omdat hij de eigen drijfveren achter zijn idealen te goed doorziet. Ergens in het boek zegt hij dat politieke idealen koesteren het goed doet bij de meisjes.

Het is niet moeilijk te begrijpen waarom dit boek maar een heel kleine faam heeft opgeleverd, vanaf de jaren zestig was er steeds minder plaats voor schrijvers als Waguih in de Arabische wereld. De thema's die besproken werden, vriendschappen tussen joodse, Koptische en moslim-Arabieren, klonken als vloeken in de kerk. Het Arabische lezerspubliek las geen Engels, de taal van de verfoeide kolonisator en daarmee werd de groei van een Arabisch lezerspubliek gefrustreerd. De westerse aandacht was te weinig om de roman het welverdiende klassieke patina te verlenen. Bier in de snookerclub verdween uit het zicht ook omdat de auteur zelf zijn schrijverspad niet verderzette.

We hebben niet langer mogen genieten van deze moderne Egyptische schrijver. Op zijn 24ste pleegde hij zelfmoord.

Waguih Ghali: Bier in de snookerclub. Vertaald door Paul Heijman. Nijgh & Van Ditmar, 1990 [1965]. De Engelse editie is nog wel leverbaar: Beer in the Snooker Club, Serpents Tail, euro 16,91

    • Abdelkader Benali