`Het rebelse in ons is het geloof'

In Afrika waren de geesten welig rond. De Afrikanen ervaren hun krachten elke dag. Ieders leven draait om cultuur, ceremonies, rituelen, dromen en profeten.

Op een dag kwam een gedistingeerde geit een overheidskantoor binnenwandelen in de Keniaanse stad Nakuru. Het beest eiste een gesprek met de bestuursambtenaar. Toen hem dit werd geweigerd, sprak de geit een vloek uit: ,,Er zal zeven jaar droogte en honger heersen.'' Er brak paniek uit in het gebied na dit voorval en bewoners begonnen een klopjacht op de geit. In de krant ontkende een politieagent de volgende dag dat het dier was gearresteerd en werd verhoord.

In Afrika waren de geesten nog welig rond. Daarom stroomt water soms een heuvel op en bevalt een man van een baby, na een foute instructie van de medicijnman. Daarom begon de Keniaanse regering vier jaar geleden een onderzoek naar duivelverering op scholen. Daarom missen voetgangers in Ghana en Nigeria soms hun penis na een handdruk van een tovenaar. Rebellengroepen in Congo en Oeganda meten zich daarom mystieke krachten aan. Daarom opereren sociale protestbewegingen als Mungiki in Kenia in een waas van magie.

De volgelingen van Mungiki, in gerafelde kleren en met rastakapsel, richten zich in hun gebed naar Mount Kenya, Gods logeeradres op aarde. De meer dan één miljoen leden tellende sekte vertaalt de wereld vanuit haar geloof in Gods wonderen met gebruik van Afrikaanse cultuur. In de Afrikaanse tradities is religie allesomvattend. Ieders leven draait om cultuur, ceremonies, rituelen, dromen en profeten. Het op westerse waarden gebaseerde leven mist diepte. Buitenlandse invloeden moedigen individualisme aan, in tegenstelling tot de gemeenschapswaarden van het continent. Menige Afrikaan raakte daardoor de weg kwijt en Mungiki biedt hem soelaas.

Mungiki werkt aan de bevrijding van mentale slavernij. ,,Het christendom is nooit relevant geweest voor ons Afrikanen'', aldus Mungiki-leider Njenga Mwaina. ,,De blanken gebruikten het om ons te veroveren. We moeten ons opnieuw bevrijden. Dat begint met het hervinden van onze waardigheid, onze eigen cultuur, onze eigen godsdienst.'' Njenga keert zich tegen de corrupte politieke elite: ,,Wij willen echte leiders, zoals Mozes, leiders met een missie. Het rebelse in ons is ons geloof.''

De kerkdeuren zijn goeddeels gesloten gebleven voor de geesten. Miljoenen bewoners van het continent keerden zich daarom tot dweperige gospelgroepen, Pinkstergemeenten en sektes. Overal zie je hun gelovigen lopen, in opvallende blauwe gewaden, of met groene banden rond hun biceps, of met witte tulbanden. De miljoenen Kimbanguïsten in Congo, de aanhangers van de Mozamo Disco Church in West-Afrika, de Micracles and Wonders Church in Oost-Afrika, de moslimbroederschap van de Mouriden in Senegal, de mystieke soefibeweging in Soedan, dagelijks belijden ze hyperactief hun geloof: ze zingen, dansen, klappen, jubelen, drummen en raken in extase. Hun priesters gedragen zich als profeten, drijven kwade geesten uit of verrichten andere wonderen.

In de afgelopen honderd jaar gebruikten oppositiebewegingen herhaaldelijk deze spirituele krachten om verzet te mobiliseren tegen de moderne autoriteiten, eerst de kolonialen en later de onafhankelijke regeringen. In Tanzania tijdens de Maji-Maji-rebellie en in Oeganda aan het begin van de vorige eeuw kwam het volk met behulp van heilig water in opstand tegen zijn onderdrukkers.

En nog steeds blijkt de magie een doeltreffend wapen. De tribale milities in Oost-Congo, de gedrogeerde jeugdstrijders in West-Afrika en de rebellen van het Strijdleger van de Lieve Heer in Noord-Oeganda weten zich onoverwinnelijk door hun rotsvaste geloof in de geestenwereld. Door zich in te smeren met olie kaatsen de kogels op hun lichamen af en de stenen die zij naar hun vijanden gooien ontploffen als granaten.

De geesten laten dagelijks van zich horen, door geluk en ongeluk, door banvloeken en plagen, door voorspoed en regen. Vrijwel iedere Afrikaan ervaart die krachten. De magische militaire verzetsbewegingen in Oeganda en Congo hebben ook intellectuelen in hun aanhang, Mungiki heeft zakenlui en politici onder zijn leden. En ongeveer twintig procent van de Afrikanen bezoekt de kleine onafhankelijke kerken. Om zich van Gods officiële zegen te verzekeren gaan ze eerst naar de katholieke of protestantse kerk, om daarna de medicijnman of onafhankelijke kerk te bezoeken om een kwade geest te laten uitdrijven.

`Een scheet die zal overwaaien', noemden kolonisten begin negentiende eeuw de opkomst van onafhankelijke Afrikaanse kerken en sekten in West-Afrika. De `religieuze scheet' die de kolonisten tweehonderd jaar geleden waarnamen, is intussen alleen maar krachtiger geworden.

    • Koert Lindijer