`Er is veel meer in Afrika dan we zien'

Grote delen van de wereld beleven een spectaculaire opleving van religie, schrijven twee wetenschappers in hun nieuwe boek. ,,De ideologische taal van de wereld zal steeds meer religieus zijn.''

Godsdienst wint sinds de jaren zeventig terrein in grote delen van de wereld. Pinkstergemeenten en andere charismatische kerken groeien in de Derde Wereld als kool. Religieuze bewegingen in Oost-Europa vullen het vacuüm dat door de ineenstorting van het communisme is ontstaan. Aziatische landen beleven een reveil van hindoeïsme, boeddhisme en confucianisme. De islam heeft religie teruggebracht in het politieke debat.

Dat is het uitgangspunt van het boek Worlds of Power dat volgend jaar maart bij de Londense uitgeverij Hurst & Company verschijnt. De auteurs, Stephen Ellis en Gerrie Ter Haar, richten zich vooral op het continent dat ze het beste kennen. Ellis is directeur Afrika van de International Crisis Group (ICG). Hij komt net terug uit Senegal en staat op het punt naar Burundi te vertrekken. Ter Haar is hoogleraar Religie, Mensenrechten en Sociale Verandering aan het Institute of Social Studies (ISS) in Den Haag. Ze reist binnenkort af naar Zuid-Afrika.

Een wederopstanding van religie als politieke kracht past niet in het moderniseringsdenken van westerse intellectuelen, betogen Ter Haar en Ellis. Daarom hebben ze die nieuwe bloei niet voorzien en wordt het belang nog steeds onderschat. Sinds de Verlichting heeft geleid tot scheiding van kerk en staat, gaan ze ervan uit dat het geloof in een onzienlijke wereld vanzelf afneemt naarmate de wereld zich ontwikkelt. Dat lijkt misschien zo in het ongelovige West-Europa. Maar het is niet vol te houden in een wereld die alleen maar religieuzer wordt. Steeds meer landen worden geregeerd door elites die er sterke religieuze opvattingen op na houden en tegelijkertijd beschikken over de laatste wetenschappelijke kennis, sommige zelfs over kerntechnologie. Kijk naar Pakistan en India. En de VS.

Politiek en religie zijn van oudsher machtsgebieden die gescheiden maar verbonden zijn. In het Afrika van voor de kolonialisering beteugelden de spirituele leidslieden de macht van de wereldlijke heersers. Zij gaven het tegenwicht. Zij vormden de checks and balances die de moderne staat heeft gewaarborgd door scheiding van wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht.

Met de introductie van de staat in Afrika hebben de koloniale heersers de positie van religie als controlerende kracht ondermijnd. De instellingen die haar plaats hadden moeten innemen, zoals een volksvertegenwoordiging en een onafhankelijk rechterlijk apparaat, hebben in Afrika nooit goed gewerkt. De uit het Westen geïmporteerde instituten zijn in veel landen niet meer dan façades terwijl de werkelijke macht bij het staatshoofd en zijn informele netwerken berust. Afrikanen hebben hun geloof in die instellingen en in de ideeën waarop die rusten verloren. Ze wenden zich af van de staat en zoeken hun heil in religie. Dat is volgens Ter Haar en Ellis geen terugkeer naar het verleden maar een poging om lokale traditie te verbinden met het leven in een moderne wereldmaatschappij.

Wijdverbreide westerse misvattingen over religie en Afrika verhinderen ons te doorgronden wat er in Afrika en de wereld gebeurt?

Ter Haar: ,,Religie wordt gezien als een beetje achterlijke expressie van mensen die nog niet beter weten. Ik zeg het wat bot maar dat is de teneur. Als we ze maar naar school sturen en goed onderwijs geven, wordt het vanzelf wel beter. Zeker wordt het beter. Maar de godsdienst verdwijnt er niet door.''

Ellis: ,,Veel mensen zien Afrika als een continent zonder geschiedenis. Ze denken dat de Afrikaanse geschiedenis pas in de negentiende eeuw met de kolonisatie begint. Als je ze eraan herinnert dat de mensheid een paar miljoen jaar geleden in Afrika ontstaan is, zeggen ze: er is nooit iets gebeurd. Al die oorlogen, al die andere grote problemen waar Afrika mee worstelt, hebben het idee doen ontstaan dat Afrika terugkeert naar zijn vermeende oorsprong: stammen die elkaar van nature bestrijden. Religie past in dat beeld van een terugval naar de primitieve oertijd, met al dat geestengedoe. Wij zien het natuurlijk anders. Hoe kun je een continent met 800 miljoen mensen begrijpen als je religie niet serieus neemt en voorbij gaat aan de historische ontwikkeling?''

Wat is de drijvende kracht achter de opleving in Afrika van christendom, islam en traditionele godsdiensten?

Ellis: ,,Het falen van het westerse model voor vooruitgang in de Derde Wereld. Hele generaties Afrikaanse leiders en intellectuelen geloofden in dat model, omdat de meesten in Europa waren geschoold, maar ook omdat ze zagen dat het systeem werkte wat ze van hun koloniale heersers hadden geërfd. De jaren vijftig en zestig waren een soort Gouden Eeuw met een jaarlijkse economische groei van 5, 6 procent. Mensen hadden het idee dat de modernisering werkelijk lukte. Veel wetenschappers en journalisten dachten dat Afrika zich makkelijker zou kunnen ontwikkelen dan Azië, omdat de oude Aziatische religies modernisering in de weg zouden staan. Verwacht werd dat Nigeria binnen twintig, dertig jaar een wereldmacht zou zijn.

De oliecrises van de jaren zeventig vormden het keerpunt. Sindsdien stagneerden groei en sociale ontwikkeling en raakten staten in verval. Ministeries, ambtenaren, de hele bureaucratie, ze bestaan nog wel, al die formele, westerse structuren. Maar het is niet waar de echte macht ligt. De echte beslissingen vallen in de informele netwerken. Veel Afrikanen wenden zich tot religie om weer greep te krijgen op hun leven. De religieuze opleving is ook een schreeuw om maatschappelijke verandering.''

Veel westerlingen zouden zeggen: ze vluchten voor de werkelijkheid.

Ter Haar: ,,Bij ons bestaat nu eenmaal een groot gebrek aan voorstellingsvermogen als het gaat om religie. Ons model vinden we zo geweldig omdat het bij ons heel goed heeft gewerkt. Maar het heeft ons belemmerd om de mogelijkheid open te houden dat in andere omstandigheden en in andere context misschien een ander model net zo goed kan werken. Ik vind het interessant om te zien hoe mensen in Afrika, en in andere delen van de vroegere Derde Wereld, iets wat belangrijk is in hun leven, in dit geval religie, proberen te gebruiken om hun bestaan te verbeteren, ook in materiële zin. Hoe ze religieuze technieken ontwikkelen en benutten om hun leven op koers te houden, en daar controle over te nemen. Voor Afrikanen omvat de werkelijkheid ook het onzienlijke.''

Donorlanden zouden daarvoor meer oog moeten hebben?

Ter Haar: ,,Het idee achter ontwikkelingssamenwerking is dat mensen moeten worden aangemoedigd om al hun hulpbronnen ten volle te benutten. Waarom zou dat niet gelden voor spirituele hulpbronnen? Afrikanen grijpen daarmee terug op een respectabele traditie die eeuwenlang haar waarde heeft bewezen, die zich steeds heeft aangepast aan gewijzigde omstandigheden en er nog altijd is. Waarom zou die geen bouwstenen kunnen opleveren voor de ontwikkeling van het continent? Het lijkt mij een goede reden voor seculiere overheden en ontwikkelingsorganisaties om niet met de rug naar dit soort ontwikkelingen te staan.''

Jullie schrijven dat de beschavingsmissie is mislukt maar intussen onverminderd verder gaat. Donorlanden en internationale instellingen als de Wereldbank leggen hun democratische, bestuurlijke en financiële normen op. Milieuorganisaties schrijven de arme landen voor hoe ze hun natuur moeten beschermen.

Ellis: ,,Het Westen is zo overtuigd van de eigen waarden. Die wenst het iedereen toe. Er zijn ook universele waarden. Slavenhandel kun je nooit accepteren, welke cultuur je ook hebt. Maar er zijn andere praktijken waarvan ik betwijfel of ik ze een ander mag verbieden. Polygamie bijvoorbeeld. Strafbaar in het Westen, al lopen er heel wat mensen rond met meer dan een seksuele partner tegelijkertijd.''

Ter Haar: ,,Probleem van de beschavingsmissie is: wij weten van tevoren al wat goed is voor jou. Dat hoef ik je niet meer te vragen. Daarover hoef ik ook niet met jou te onderhandelen of over in discussie te gaan. Dat is al zo sinds het kolonialisme en de introductie van het christendom: ik breng jou iets en ik hoef nooit iets terug te verwachten. Want wie denk je wel, Afrikaan, dat je bent? Ik kom jou ontwikkelen, niet andersom.''

Democratisering betekent in Afrika niet automatisch vooruitgang?

Ellis: Hoe autoritair de leiders in de tijd van de eenpartijstaten ook waren, ze probeerden iedereen onder hun paraplu te krijgen. Ze waren ook vader van hun volk. Tegenwoordig pretenderen nog maar weinig leiders de hele bevolking te beschermen. Grote delen van de bevolking staan helemaal buiten het politieke systeem. Dan bestaat het gevaar van een genocide omdat die mensen toch niet nuttig zijn en altijd de voedingsbodem kunnen vormen voor oppositie. Democratisering heeft een rol gespeeld bij de genocide in Rwanda. Ze heeft de weg gebaand voor de meest extreme Hutu-bewegingen.''

De religieuze opleving vindt ook buiten Afrika plaats?

Ellis: ,,Kijk naar de grote religieuze invloed op de huidige Amerikaanse regering. In die zin zijn de Verenigde Staten vergelijkbaar met Afrika. Religie is altijd een belangrijk element geweest in het sociale leven van veel Amerikanen. Maar de Amerikaanse elites waren meer van het Europese type. Niet bijster religieus. Dat is veranderd. We hebben nu mensen aan de macht die zeer beïnvloed zijn door religieuze ideologie. Het gebeurt al dat Afrikaanse leiders die born-again christenen zijn, toenadering zoeken tot politici in de VS. Omdat ze van dezelfde club zijn.

Dat kan gevaarlijk zijn, zeker op een moment dat de strijd tegen het terrorisme in de Verenigde Staten op sommige momenten de karaktertrekken krijgt van een oorlog tegen de islam. Sinds de elfde september is er een groot gevaar dat alle stammentwisten van de wereld en alle politieke ruzies worden gedefinieerd als conflicten tussen christenen en moslims. Eigenlijk zie je dat in iedere krant gereflecteerd.

Wij zijn opgegroeid met het idee van een botsing tussen kapitalisme en communisme. Ik denk dat de ideologische taal van de wereld steeds meer religieus zal zijn. Hoe vroeger wij die taal leren, hoe eerder we die ontwikkelingen kunnen begrijpen. Daarvoor hoeven we zelf niet religieus te zijn.''