Een nimf neemt de melancholicus bij de hand

Zo vergeten is Sannazaro's Arcadia niet, dat er geen editie meer van te krijgen is. Maar de drukgeschiedenis van het werk laat wel zien dat roem en waardering naar een absoluut dieptepunt zijn gedaald in de vijf eeuwen sinds de verschijning ervan. Precies 499 jaar geleden werd het werk voor het eerst gedrukt, hoewel het al ruim tien jaar daarvoor was ontstaan. Het was met zijn zestig edities in de zestiende eeuw voor die tijd een sensatie. Niet alleen werd het verkocht, ook werd het gelezen, en dat betekent voor de renaissance, geïmiteerd. Sir Philip Sydney's Arcadia is er een evidente spin-off van. Maar ook Tasso, Guarini, Leopardi, Ronsard, Cervantes, Spenser en Shakespeare zijn schatplichtig aan Sannazaro. Toch heeft niemand van hem gehoord, behalve misschien dankzij het naar hem vernoemde plein in Napels, waar je lekker buiten kunt eten.

Sannazaro schreef het overgrote deel van zijn briljante (en eveneens vergeten) poëtisch oeuvre in het Latijn, maar Arcadia in het Italiaans. Met dat laatste deed hij nog altijd iets bijzonders. Ook al waren Dante, Petrarca en Boccaccio hem vóórgegaan, de navolging van klassieke genres in de volkstaal (in Sannazaro's geval de pastorale poëzie en de antieke roman) was nog geenszins gewoon. De `roman' bestaat uit een min of meer lopend verhaal in proza van de verteller Sincero (pseudoniem voor Sannazaro), de poëzie uit een herderszang of beurtzang die elk hoofdstuk afsluit.

Sincero bevindt zich aan het begin van Arcadia in de wereld van de poëzie. Hij is daar terechtgekomen omdat hij geen weg wist met zijn verliefdheid op een schoolkameraadje. Vervuld van wanhoop en schaamte gaat hij dichten en gedichten lezen. En als je dat doet, kom je al visualiserend en dromend in de wereld van de herders terecht, die van hun hart geen moordkuil maken, en wier amoureuze wederwaardigheden gereflecteerd worden door de hen omringende en troostende natuur. Sannazaro noemt dat landschap Arcadië. Sincero beleeft er herdersavonturen, maar gaat, en dat is in poëzie van die tijd bijzonder, zijn geboortestad Napels verschrikkelijk missen. Uiteindelijk verschijnt een nimf die hem, via onderaardse waterwegen terugleidt naar Napels, langs de begraven resten van Pompeï, alwaar hij leert dat zijn geliefde gestorven is.

In het land van de poëzie was ze onsterfelijk, maar nu is ze dood. De episode die Sincero aan de hand van de nimf langs het toen nog niet opgegraven Pompeï leidt, is toverachtig melancholiek. De bewonderde Oudheid, waar Sannazaro en zijn tijdgenoten zo naar verlangden, lag onder hun voeten in Napels, je zag hem bij het pootje baden, maar toch kwam je er niet bij, behalve dankzij de literatuur. Voor Sincero's geliefde geldt, mutatis mutandis, hetzelfde. Zulke tournures vormen Sannazaro's grootste kwaliteit, zijn melancholie der onvervuldheid. Die melancholie, zeer onkarakteristiek voor de optimistische renaissance, siert ook zijn andere poëzie, en is van adembenemende schoonheid.

Arcadia is een lief en treurig boek. Haast iedereen is er ongelukkig, maar dapper roeit men met de riemen die men heeft, en die blijken te bestaan uit Theocritus en Vergilius, Petrarca en Pontano, Sannazaro's voorgangers in lyrische en pastorale poëzie. Zijn Italiaans steekt ondertussen de welluidendheid van zijn grote voorgangers naar de kroon.

Sannazaro bedoelde de topografische aanduiding Arcadia als een metafoor voor het dichten. Vele latere bewonderaars namen het letterlijk, zodat navolgers er ten onrechte vanuit gingen dat alle pastorale poëzie in Arcadië speelt, dus ook die uit de Oudheid, van Vergilius bijvoorbeeld. Zo is de traditie van bijvoorbeeld Poussins Et in Arcadia ego, onbedoeld, een monument geworden voor een vergeten, grote, dichter uit de renaissance.

Iacopo Sannazaro: Arcadia. Mursia editore, Milano 1990 [1504] euro 7,20. Het boek werd in 1730 in het Nederlands vertaald door Pieter Vlaming.

    • David Rijser