Een haar van Klee

Vier jaar na de dood van de tekenaar Saul Steinberg dook een nieuw boek van zijn hand op. Het volgt zijn leven van Boekarest naar New York en kwam op een ongebruikelijke manier tot stand.

Als je in de trein zit, zie je de achterkant van de stad, zijdelings. Toch is je meest natuurlijke uitzicht frontaal, als in een auto. Dat heeft ook z'n bezwaren. Je kijkt zittend veel te laag, als thuis, in je stoel. Het landschap dat je vanuit je auto ziet, is de voortzetting van het landschap op de televisie.

In de bus, op de eerste rij, dat zou het ideale uitzicht moeten zijn, als van een man op een paard. Het glas is daar jammer genoeg licht getint tegen de zon. Zelfs in het helderste zonlicht zie je een schemerachtig landschap. Of anders hebben ze de voorruit wel blauw gemaakt, dat tempert het licht. Zo wordt het panorama een Japanse prent.

Dit zijn waarnemingen van een Roemeense vreemdeling in Noord-Amerika, toen hij in 1958 door Kentucky en West-Virginia reisde.

Omstreeks 1920 heeft hij nog gezien dat een boerin in een waterput naar het gezicht van haar toekomstige bruidegom zocht. 's Nachts lette ze op de weerkaatsing van de maan in het water. Ze liet de emmer aan het touw naar beneden rollen. Dan haalde ze het water op, met de maan erin. Met een lepeltje dronk ze van de weerspiegeling. Als ze daarna in de put keek, zag ze het gezicht van haar bruidegom in het water verschijnen.

Veel later, nadat hij in 1942 van Italië over Lissabon met een boot naar Amerika was gevlucht, begon de vreemdeling op de capriolen van het vlakgummetje te letten. Als het van zijn tekentafel viel, stond hij vlug op. Hij rende erachter aan, om te voorkomen dat het onder een kast of tussen rollen papier verdween. Verkeerd, het loopje eist je zo op, dat het vlakje de kans krijgt naar onbekende verten weg te schieten. Rustig blijven zitten, kijken waar het vlakje stil wil liggen en dan pas opstaan, dat was het.

Diezelfde dag kreeg hij nog een ander praktisch idee. Als je verschillende kleuren verf vlug achter elkaar hebt gebruikt en je bent klaar, pak dan niet een tube om vervolgens naar de dop te zoeken. Eerst de dop en dan de tube, dat is veel overzichtelijker.

Je verwacht het niet meer en dan komt hij toch nog langs, de tekenaar Saul Steinberg, met een studie over trein, auto en bus, een lepeltje maan, met een vlakje en andere stillevens en vergezichten.

Steinberg is in 1999 gestorven, in zijn woonplaats New York. Hij werd ruim vierentachtig jaar, de man van de zelf ontworpen paspoorten, diploma's en vingerafdrukken. Om die vervalste ambtelijke stukken is hij het bekendst geworden. Ook een foto of een wijnetiket is bij hem niet te vertrouwen.

The Discovery of America, Steinbergs laatste grote boek, kwam elf jaar geleden uit. Af en toe verschijnt er nog een tekening uit de nalatenschap in een Amerikaans geïllustreerd tijdschrift. En dan is er ineens het postume boek Reflections and Shadows, dat op het omslag als schrijvers of samenstellers Saul Steinberg en, in wat kleinere letter, de Italiaan Aldo Buzzi vermeldt.

Het is, volgens Buzzi, op een ongebruikelijke manier tot stand gekomen. Hij kende Steinberg al sinds 1933, toen ze samen in Milaan architectuur studeerden. Pas in 1974 en 1977 legden ze een aantal van hun gesprekken met een taperecorder vast, in het zomerhuis van Steinberg, op Long Island.

Buzzi werkte ze in een kalm tempo uit. Ofschoon Steinberg eerst akkoord ging met de slottekst, kreeg hij later z'n twijfels. Het manuscript bleef ongepubliceerd. Volgens Buzzi dacht Steinberg dat het komende boek niet het niveau van z'n beeldende werk zou halen. Hij voelde zich een schrijver, die tekende, dat kon hij nu eenmaal het best.

Of aarzelde hij over iets anders?

Begoocheling

Steinberg heeft over z'n persoonlijk leven weinig prijsgegeven. Op een tekening zie je er hoogstens een glimp van. Hij kiest voor de begoocheling, ,,ik laat mezelf en mijn wereld zien op de manier die ik verkies'', als een man die z'n hoed afneemt en dan komt het hoofd mee, aan de rand. Tegen Buzzi was hij iets openhartiger.

Hij vertelde dat het, toen hij in Milaan werd gearresteerd, net was of hij een rol in een onbekend stuk speelde. ,,Ik zag mezelf, alsof ik iemand anders was, een man die zichzelf op papier tekent'', een scène die in het werk van Steinberg vaak letterlijk voorkomt, een hand tekent het hoofd op het lichaam van een en dezelfde man.

Een paar jaar later is Steinberg terug in half bevrijd Italië, nu als officier bij de Amerikaanse marine. Hij ziet een vroegere medegevangene langs de weg staan, ,,een jood uit Amerika met belangstelling voor een andere jood''. Om aan de kost te komen verkoopt de man postzegels van de nazi's en de Italiaanse fascisten, die zijn intussen aardig zeldzaam geworden. ,,Toen het was afgelopen met Mussolini, waren wij ook bevrijd'', zegt de postzegelverkoper. ,,Gelukkig ging ik naar het zuiden. De anderen, arme drommels, vluchtten naar het noorden.''

Het hopeloze van een postzegel, een oproep of een ander officieel papier, het hachelijke van een eenmaal ingeslagen richting, Steinberg heeft er in zijn tekeningen eindeloos op gevarieerd.

Na de dood van de tekenaar heeft Buzzi het verbod op het boek overtreden. Reflections and Shadows, ook met die titel had Steinberg eerst ingestemd. Als je de inhoudsopgave bekijkt lijkt het wel een klassieke biografie. Het volgt Steinbergs leven in Boekarest tot 1933, z'n architectuurstudie in Milaan in de jaren dertig, z'n vlucht naar en z'n latere jaren in Amerika. En toch is er nog iets heel anders in het boek geslopen.

Buzzi zegt niet of Steinberg het manuscript mede heeft geredigeerd. Vermoedelijk wel. Dit is geen wollige spreektaal. De zinnen zijn nauwkeurig en op onverwachte plekken komt hij met een hoogst beeldend detail.

Thuis in New York krijgt hij van een vriend recente kleurenfoto's van de Palasstraat in Boekarest, de buurt waar hij altijd speelde. Wat hem vooral opvalt is dat ze op het asfalt in de straat uit z'n jeugd, hoogstens acht of negen meter breed, een zebrad hebben geschilderd. Je ziet het voor je, een nog kleinere straat, een steeg, met een pad van niet meer dan twee witte strepen.

Reflections and Shadows is geen gesproken autobiografie. In `Drawing from life', het slothoofdstuk, begint Steinberg over de in de titel beloofde schaduwen en weerspiegelingen, of alleen die een samenvatting van al z'n belevenissen kunnen zijn.

,,In het spiegeltje van een auto zie ik een hele weg'', zegt hij, ,,en ook een zonsondergang, het laatst beetje zon verdwijnt achter de heuvels. En tegelijkertijd, recht voor me, heb je de weerkaatsing van die zonsondergang in de oostelijke wolken, veel mooier dan de echte zonsondergang, eleganter, minder vulgair.''

Steinberg voegt eraan toe dat hij in New York op de zonsondergang aan de oostkant let, met de hemel als spiegel. De echte zonsondergang komt van de andere kant, van New Jersey, en die is minder.

Hij let op waterplassen om te zien hoe de hemel en de gebouwen er als puzzelstukjes in worden weerspiegeld, of hij kijkt in een glas water op z'n eigen balkon. Pas dan komt hij met z'n jeugdherinnering aan het maanlicht in de emmer, omhooggetrokken door een verliefde vrouw, of hij van jongs af aan alleen naar zulke taferelen heeft gekeken.

Hij vindt de weerkaatsing oorspronkelijker dan het origineel, om de kleur, de scherpte en misschien ook wel omdat water sterk afwijkende vormen, als een vlag en een boomblad, met een simpel gemak verenigt.

Badkuipen

In 1950 vroeg Vincente Minnelli of Steinberg in de musical An American in Paris z'n hand aan Gene Kelly wilde lenen. De tapdanser speelde een schilder en Steinberg werd gehuurd om Kelly's tekeningen en schilderijen te maken. Dat zou een fantastisch gezicht zijn geweest, een Amerikaan maakt in Parijs Roemeens werk. Steinberg kreeg het aan de stok met de producent en trok zich na een dag al terug. Hollywood was niets voor hem, zo zegt hij in een catalogus uit 1978.

In de tijd van Minnelli's verzoek was hij met iets heel anders begonnen. Hij tekende op stoelen, badkuipen en dozen, meestal met viltstift, dat gaf de dikste lijn. Op de flappen van een doos zie je het hoofd, de armen en de benen van een man. Als je de flappen dichtklapt is de figuur verdwenen, lijkt het een doos als alle andere.

Reflections and Shadows is met zo'n doos verwant. Steinberg kan het eenvoudigste niet met rust laten. Een man op het trottoir, 's nachts, in het felle licht van een lantaarnpaal. De schaduw begint vlak achter z'n voeten, kruipt omhoog, nog verder, als een Mexicaan die tegen de muur leunt bij zijn siësta. Elke schaduw neemt hij in overweging, vooral in de winter, als de zon laag staat. De donkere weerspiegeling is soms zo goed als recht, behalve op een oneffen terrein. Daar zien de lange schaduwen eruit alsof ze in een lachspiegel worden bekeken.

In de gesprekken met Buzzi gaat het hem niet om het navertellen van zijn leven,zoiets van `eerst dit' en `toen gebeurde er dat', een Roemeen op de vlucht. Hoe kon hij de lijnen van z'n onbetrouwbare omgeving, die hij steeds weer probeerde te tekenen, in een gesprek onderbrengen?

Niet alleen een grensovergang of een gevangenschap wilde hij in een dwars verhaal dompelen. Ook een schuifdak in een taxi (biedt 's nachts het mooiste uitzicht op wolkenkrabbers) of z'n eigen schooltas (de naam Steinberg stond er heel groot op), ze verdienden de allure van een tekening, die nooit helemaal klopt.

Hij kreeg het met Buzzi over de kopie die hij van een rivierlandschap had gemaakt, met daarin een tweede- en zelfs een derdegraads werkelijkheid, zoals hij de grap in de tekening voor zijn doen ongebruikelijk deftig benoemt. Eerst het echte water, dan dat van de schilder en pas daarna, als derde, de rivier van Steinberg. Dat alles gaat op in die ene weerkaatsing, compleet met de eend,die hij eraan had toegevoegd en die misschien nog het echtst van de hele voorstelling is.

Bij Steinberg proberen meer dieren hun omgeving te slim af te zijn. Een hond loopt over een brug van het landschap maart naar het landschap april, hij volgt de wegwijzer met het woord `zomer' en zal er wel komen. Soms lukt het niet, een andere hond heeft een taxi genomen, hij staat op de rug van een schildpad, kijkt om en huilt om z'n trage vervoer.

Steinberg verplaatst zich in Reflections and Shadows net zo grillig en schenkt je de voorstellingen, die hij onderweg heeft buitgemaakt, een vlakje, een lepeltje maan en ook een tekening van Paul Klee, dat zegt hij tenminste. Als je die van dichtbij bekijkt, zie je, volgens Steinberg, een haar, onder het tekenen opgegaan in de inkt. Hij vermoedt van Klee's snor of van een wenkbrauw.

Een haar van Klee, je moet Steinberg op z'n woord geloven. Het zou een verzonnen verhaal kunnen zijn. Een tekening naar Klee, met een eigen haar van Steinberg in de inkt, dat kan ook. In Reflections and Shadows hoef je tussen die mogelijkheden niet te kiezen. Het is een gespeelde documentaire waarin zelfs een haar drie verschillende rollen tegelijk kan spelen.

`Reflections and Shadows', uitg. Allen Lane, The Penguin Press, Londen

    • K. Schippers