`Diep religieus, open voor alles'

Rap- en funkproducer Rick Rubin werkte tien jaar lang samen met Johnny Cash, de `man in black' die afgelopen september overleed. Op de nu uitgebrachte cd-box Unearthed staan alle nummers die op de plank bleven liggen.

De grap kwam van Johnny Cash zelf. Unearthed (`opgegraven') moest de cd-box gaan heten, waarop hij en producer Rick Rubin alle nummers zouden verzamelen die in de loop van hun tienjarige samenwerking op de plank bleven liggen. Toen Cash in september van dit jaar op 71-jarige leeftijd overleed, kreeg Rubin een nerveus telefoontje van het hoofdkantoor van de platenmaatschappij. Kon die titel nog wel, in het licht van het feit dat Johnny Cash nu zelf onder de groene zoden lag? Jazeker, vond Rick Rubin, want zelfs in zijn moeilijke laatste levensjaren had Cash zijn gevoel voor humor nooit verloren.

De box met vijf cd's Unearthed gaat verpakt in stemmig zwart, de kleur van het tenue waarin Johnny Cash zich hulde sinds hij in 1971 het nummer Man in black opnam. ,,Until things are brighter'', zong hij in het licht van de Vietnamoorlog en het lot van de teruggekeerde soldaten met wie hij zeer begaan was, ,,I'll be the man in black.'' Volgens Rick Rubin was er naast alle somberheid in leven en muziek van de man in het zwart ook reden tot vreugde. ,,Toen ik Johnny Cash leerde kennen was hij min of meer aan de kant gezet door zijn platenmaatschappij, en kreeg hij bij lange na niet de erkenning die hij volgens mij verdiende. Het succes van het American Recordings-album dat we samen opnamen en het feit dat hij vanaf 1993 weer in het middelpunt van de belangstelling stond, gaf hem veel voldoening. Hoewel het zingen hem soms onmogelijk werd gemaakt door pijn aan zijn kaak en andere lichamelijke ongemakken, hebben we in die tien jaar een schat aan mooie muziek opgenomen.''

Rick Rubin stelde twee microfoons op in zijn woonkamer, dezelfde waar hij Unearthed nu telefonisch toelicht, en liet Johnny Cash eenvoudig alle liedjes zingen die hij zich kon herinneren omdat ze iets voor hem betekenden. Cash moest zich over twee dingen heen zetten. Hij had nog nooit een plaat gemaakt waarop hijzelf de enige begeleider was, en Rubins reputatie als producer van rappers als LL Cool J en de Beastie Boys, death-metalgroep Slayer en funkrockers The Red Hot Chili Peppers maakte hem niet tot de meest voor de hand liggende opnameleider bij de comeback van een countryster.

Maar Rubin stelde de zanger op zijn gemak en schiep de perfecte omstandigheden voor de indringendste muziek die Johnny Cash in zijn vijftigjarige loopbaan maakte. Bovendien stelden Rubins rock-connecties hem in staat om muzikanten als Tom Petty & The Heartbreakers, Red Hot Chili Peppers en Nick Cave bij de sessies te betrekken. Het was zijn geïnspireerde vondst om Johnny Cash naast de voor de hand liggende folk- en countryklassiekers ook kale, uitgeklede versies van rocksongs als Rusty cage van Soundgarden, Personal Jesus van Depeche Mode en Hurt van Nine Inch Nails op te laten nemen. Vooral die laatste, voorzien van een videoclip waarin het lichamelijk verval van de oude meester pijnlijk duidelijk werd, maakte diepe indruk. ,,De clip werd zelfs in zijn geheel door CNN uitgezonden'', zegt Rubin trots.

,,Mijn ideeën voor songmateriaal moest ik voorzichtig brengen. Toen Johnny Cash het origineel van Rusty cage hoorde, met die gierende hardrockstem van Chris Cornell, vond hij het een verschrikkelijk nummer. Pas toen ik er een vereenvoudigde demo van had gemaakt, met een zanglijn die meer in zijn register paste, zag hij de potentie van het liedje op zich. Personal Jesus vond hij meteen zo goed dat hij zei dat hij het zelf geschreven zou willen hebben. Hij stond open voor alles. Het was mijn diepste wens om de essentie van de monumentale muziek van Johnny Cash ook voor jongere generaties bloot te leggen.''

Unearthed brengt meer dan zestig songs aan het licht die nog niet of in andere versies te horen waren op American Recordings, Unchained, Solitary Man en The Man Comes Around, de vier albums die Rick Rubin bij Johnny Cash' leven liet verschijnen op zijn American Recordings-label. Een hele cd is gewijd aan de gospelsongs die Cash als jongetje van zijn moeder leerde en die de titel My Mother's Hymn Book meekreeg, naar het beduimelde psalmenboek dat hij tijdens de opname daadwerkelijk in zijn knoestige handen hield.

Andere muzikale openbaringen zijn Bob Marley's Redemption Song in duet met de ook al niet meer onder de levenden verkerende Joe Strummer, twee nummers met bluesgroep The Red Devils en ongekend mooie versies van de Neil Young-composities Pocahontas en Heart of Gold. ,,Het unieke van Johnny Cash was dat hij een diep religieuze achtergrond met zich meedroeg'', zegt Rubin, ,,maar dat hij ruim genoeg van geest was om helse moordballades en nummers van vrijgevochten rockjongens te zingen. Het nummer Thirteen van de satanische hardrocker Glenn Danzig, dat ik al bij een van de eerste sessies aan hem voorlegde, is een prachtig voorbeeld van de sfeer van doem en de berusting die Cash met zijn donkere stem kon oproepen. Nick Cave die de oude folksong Cindy met hem kwam zingen, kon bijna niet geloven dat hij door zijn grote held serieus werd genomen. Achteraf pasten hun stemmen fantastisch bij elkaar, juist omdat ze allebei zo stemmig en somber klinken.''

Rick Rubin combineerde de samenstelling van Unearthed de afgelopen maanden met zijn werk aan een nieuw Red Hot Chili Peppers-album, en kan na het beluisteren van honderden uren tape nog steeds niet genoeg krijgen van de stem van Johnny Cash. ,,Het laatste project waaraan we bezig waren en dat op Unearthed nog niet aan bod komt, is een heel nieuw album dat deel vijf in de American-reeks moet worden. Daarvoor hadden we al zo'n veertig nummers opgenomen. Johnny Cash was vastbesloten om tot aan zijn laatste zucht te blijven werken, hoe moeilijk hem dat soms ook viel. Ben ik als hardrock-producer van mijn geloof gevallen? Nee. Op dit moment werk ik fanatiek in de studio aan de keiharde muziek van Slipknot!''

Johnny Cash: Unearthed (American Recordings/Universal)

    • Jan Vollaard