Conceptuele kunst bedreigt de wereld

Enki Bilal is een zeldzaamheid: hij maakt artistiek gewaagde boeken, die bovendien goed verkopen. Net als andere Franstalige auteurs die in de jaren tachtig furore maakten (Tardi, Bourgeon, Schuiten), heeft de in Joegoslavië geboren en in Parijs woonachtige tekenaar zich zowel stilistisch als inhoudelijk steeds verder ontwikkeld. Na experimenten buiten de stripwereld (zoals de nogal saaie film Tykho Moon) verraste hij vijf jaar geleden met het eerste deel van een science-fictiondrieluik: De slaap van het monster. Dat hermetische stripboek gaf pas na meerdere lezingen alle geheimen prijs. De auteur daagde de lezer uit om op basis van allerlei informatiebronnen – kranten, integraal weergegeven geheime dossiers, fragmentarische jeugdherinneringen en kriskras door elkaar vertelde belevenissen van drie personages – zelf een verhaal te construeren.

De opvolger van De slaap van het monster, 32 December, roept evenveel vragen op als hij beantwoordt. Het boek is onbegrijpelijk is zonder voorkennis, daarom een korte samenvatting van deel een: Hoofdpersoon Nike Hatzfeld wordt tijdens de oorlog in voormalig Joegoslavië geboren. Omdat hij over een bovenmenselijk geheugen beschikt kan hij zich 33 jaar later nog de eerste dagen na zijn geboorte als wees herinneren. Hij weet nog dat er twee baby's naast hem lagen, Leyla en Amir. Omdat zij vrijwel tegelijkertijd geboren zijn voelt hij een verbondenheid en beschouwt hij hen als broer en zus. Drie decennia later gaat hij op zoek naar zijn `familie', waarna hun levens verstrengeld raken.

De toekomst die Bilal schetst is even naargeestig als doordacht. De hete hangijzers van deze tijd (genetische manipulatie, globalisering, nanotechnologie, terrorisme) hebben zich uitgekristalliseerd tot een worst case scenario. Nike Hatzfeld moet het in die wereld opnemen tegen de kwade genius `dokter' Optus Warhole. Net als zoveel van zijn voorgangers wil Warhole niets minder dan wereldheerschappij. Om dat te bereiken moet hij eerst zijn rivalen, de `obscurantis order' verslaan. Zij willen alles wat met denken, geheugen en wetenschap te maken heeft vernietigen. Het is logisch dat Hatzfeld met zijn buitengewone geheugen in de problemen komt.

Een van de verhaallijnen uit De slaap van het monster die in 32 December worden uitgediept is een mysterieuze archeologische ontdekking in de Nefoed-woestijn. De vondst van een reusachtige menselijke schedel van 72 miljoen jaar oud en een paar grottekeningen leidt tot grote consternatie onder wetenschappers. Maar nog curieuzer dan de vondst zelf is de manier waarop het materiaal wordt onderzocht. Tien belangrijke mensen (waaronder de paus, de Dalai Lama en natuurlijk Hatzfeld) mogen de schedel bekijken, waarna de verslagen van hun bevindingen worden vergeleken. Ze blijken identiek en verwijzen naar 32 december.

Ook 32 December is complex, op het ondoorgrondelijke af; maar anders dan in De slaap van het monster staat bij iedere nieuwe passage de naam van het personage dat er een hoofdrol in speelt. Dat is bijzonder handig in een verhaal waarin heen en weer wordt geschakeld tussen echte mensen, klonen en personages die veel op elkaar lijken. Toch draait het bij deze indrukwekkend vertelde serie niet alleen maar om verhaaltechnisch spierballenvertoon. Centraal staat de manier waarop mensen zich staande weten te houden tegenover bruut geweld. Geweld waarvoor conceptuele kunst wordt misbruikt als legitimatie. Warhole is, nadat een van zijn klonen in De slaap van het monster met een zelfmoordactie alle rivaliserende leiders vernietigde, in 32 december teruggekeerd als conceptueel kunstenaar `Jefferson Holeraw'. Een van zijn gruwelijke kunstwerken is een reusachtige gifwolk die veel slachtoffers maakt met zoutzuurregen. De trotse Holeraw vertelt dat het hier om `absolute evil art' gaat. Hij wil dat concept toepassen op wereldschaal. Zijn motivatie wordt niet helemaal duidelijk, maar in een wereld waarin godsdienst is uitgebannen en technologie allesoverheersend is, is het aannemelijk dat hij ontsnapping zoekt in de kunst.

Liefde is het enige wapen dat rest tegen de overmacht van de geniale, maar intens wrede dokter-kunstenaar, zo suggereert Bilal. Die zoetsappige moraal stoort niet, omdat ze nergens te expliciet naar voren komt. De naar alle verwachting verbazingwekkende ontknoping van het derde deel, waarop we hopelijk niet weer vijf jaar hoeven te wachten, lijkt te liggen in Sarajevo anno 1993. Net als in De slaap van het monster duiken telkens weer herinneringen van Hatzfeld aan zijn geboorte en snipers' alley op. In ieder geval eindigt 32 December met een geweldige cliffhanger.

Enki Bilal: 32 December. Oog&Blik, 64 blz. euro 14,95

    • Gerard Zeegers