Bezeten door een alien

In de tv-serie `Klem in de draaideur' wordt het conflict tussen minister van Justitie Winnie Sorgdrager en procureur-generaal Arthur Docters van Leeuwen neergezet als een liefdesdrama.

Er was eens een land waar een mooi meisje plotseling minister werd. Ze wist dat ze hulp nodig had in deze wereld van machtige mannen. Dus belde ze iemand met een magisch kapsel. Ook hij was een machtige man, maar dat kon je bijna niet zien want hij had onder zijn kleren heel veel kussens en dekens verstopt. Daar konden ze misschien samen wel eens onder slapen, dacht het meisje dat plotseling minister geworden was. Als dat maar goed afloopt, dacht het hele land.

Klem in de draaideur, een tweedelige televisieserie van de Vpro, begint met actiebeelden. Helikopters grommen over het landschap. Tot de tanden bewapende politietroepen vallen een huis op Schiermonnikoog binnen en voeren iemand af. Over de beelden klinkt een aarzelende vrouwenstem die terugblikt op het begin van haar carrière als minister van Justitie. Ze was in haar vorige functie procureur-generaal en ze vertelt hoe ze een van haar collega's vroeg voorzitter te worden van het college van procureurs-generaal, dat leiding geeft aan alle officieren van justitie in het land. De minister en haar mannetje bespreken de verdeling van de macht. Als ik Bouterse wil vervolgen, vraagt Arthur Docters van Leeuwen – want hij is het – is dat dan mijn beslissing of de jouwe? Jij mag hem hebben, zegt minister Winnie Sorgdrager. En dat legt volgens scenarioschrijver Ger Beukenkamp en regisseur Peter de Baan de basis voor een tragedie over macht en liefde in hedendaags politiek Den Haag.

Peter de Baan was in de jaren zeventig actief met politiek theater en maakte eerder voor de televisie Retour Den Haag, over de korte terugkeer in 1994 van Ed van Thijn als minister. Ook regisseerde hij de rechtbankserie Wet & waan en de comedyreeks over de Nederlandse politiek Oh oh Den Haag. Ger Beukenkamp schreef Emily, of het geheim van Huis ten Bosch, Beatrix' monoloog Landgenoten en tientallen andere scenario's voor theater en televisie.

Aan het conflict tussen Docters van Leeuwen en Sorgdrager hebben zij zich zwaar vertild. Het geschetste beeld van politiek en ambtenarij heeft niets te maken met de historische werkelijkheid van Nederland in de tweede helft van de jaren negentig. De motivatie van de machtsstrijd tussen de twee hoofdpersonen is knullig en ongeloofwaardig.

Voice-over

De serie begint al met een stijlbreuk. De ronkende helikopters beloven actie, maar dat vooruitzicht wordt al snel doorkruist door een bespiegeling van Winnie Sorgdrager. Je ziet haar als ze net is uitgenodigd op minister te worden, en tegelijk hoor je haar vanuit de toekomst praten over wat ze toen dacht en waarom ze Docters van Leeuwen wilde hebben als sterke man. Dat het slecht zal aflopen klinkt in haar woorden door.

Na de spannende beelden uit de eerste minuten zien we Docters van Leeuwen nog wel een paar keer wegfietsen van het ministerie of Sorgdrager arriveren bij een gevangenis die ze moet openen. Dat fietsen wordt gefilmd vanuit de kamer van de minister en dat reisje naar de gevangenis dient vooral als aanleiding voor een lang gesprek in de dienstauto.

Altijd maar praten. Als de acteurs even hun mond houden, neemt een voice-over van Sorgdrager of Docters van Leeuwen het over om in lange monologen uit te leggen wat er door haar of hem heen gaat, of wat er elders op dat moment in het vaderland gebeurt. Natuurlijk kun je televisiedrama maken met veel tekst, maar niet zonder dat iets het gebrek aan handeling compenseert. Je hoeft niet, zoals in de Amerikaanse thrillerserie 24 voortdurend de kijker op te jagen, maar na tien minuten moet die wel enige nieuwsgierigheid voelen. Dat lukt Klem in de draaideur niet, ondanks de dynamiek van de openingsbeelden.

In hun dialogen wekken Sorgdrager en Docters van Leeuwen nooit de indruk dat het om een intens gevecht gaat. Je zou nog vergeten dat Klem in de draaideur draait om de strijd van een vrouw tegen een mannenwereld en om `een fundamentele twist over de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht', als de Vpro niet zo vriendelijk was geweest daar in een toelichting op te wijzen. Maar zinnen als: ,,ik kwam er langzaam achter dat ze me van de rechtspleging naar de politiek hadden gelokt'' of ,,de Tweede Kamer is allemaal ontevreden mannen in ongelukkige lichamen'' hadden ook een beter uitgewerkt verhaal om zeep geholpen.

Het tekort aan handeling en overtuigende teksten was te verdragen geweest als de gebeurtenissen en het lot van de hoofdrolspelers enig medeleven hadden opgeroepen. Beukenkamp en De Baan zeggen zich nadrukkelijk te baseren op het gelijknamige boek dat tv-journalist Ad van Liempt en Ger van Westing over de affaire schreven, maar dat is een misverstand: hoogstens gaat het over ongeveer dezelfde gebeurtenissen. Waar het boek tot in detail de geschiedenis beschrijft en probeert te verklaren, neemt de serie een loopje met de feiten. Als je enkel luistert naar wat De Baan en Beukenkamp vertellen, blijkt de hele affaire een liefdesdrama te zijn geweest. Arthur had een oogje op Winnie en Winnie vond ergens Arthur ook wel leuk en ja, dan laat je wel eens steken vallen.

Maar: als Docters van Leeuwen zo'n sterke man is, waarom stapelt hij dan in de tv-serie sukkelig fout op fout? Als Sorgdrager jurist is, waarom snapt ze dan niet dat een voorlopige voorziening (,,een wat?'') kort geding betekent? De hoofdpersonen zijn beiden incompetent – dat begrijpt de kijker meteen – en weten toch hun ondergang drie jaar te rekken. Hoe ze daar in een moderne democratie in slagen, kunnen De Baan en Beukenkamp niet anders verklaren dan dat het iets te maken heeft met de aantrekkingskracht tussen een minister en haar hoge ambtenaar.

Ze suggereren dat Docters van Leeuwen zelf minister dacht te kunnen worden en dat die wens hem motiveerde. Die dramatisch vruchtbare gedachte sneuvelt, zoals zoveel in deze historische serie ten onder gaat. Er steekt in dit gegeven een prachtig stuk over een strijd van macht en liefde tussen een koningin en haar raadgever. Maar bij het kijken naar Klem in de draaideur denk je enkel: waarom, waarom, waarom nou toch? Als je niet zeker wist dat Winnie Sorgdrager en Arthur Docters van Leeuwen echt bestaan, zou je zelfs daar aan gaan twijfelen.

Goed spel in een paar rollen heeft menig Nederlands tv-spel van de ondergang gered. Tamar van den Dop en Thom Hoffman doen hun best, maar het lukt niet. Van den Dop wordt gehinderd door rokjes waarin niemand zich in het echt zou vertonen, laat staan de eerste vrouwelijke minister van Justitie van ons land. Ze is ook te jong voor een minister met de staat van dienst die de serie voorschotelt. Haar stem is aan de iele kant en ze kan weinig met de teksten die haar in de mond worden gelegd. Thom Hoffman zou eventueel kunnen overtuigen als verliefde streber als hij niet zo belachelijk was uitgedost als dikke, kalende man. Hij zegt wat en je ziet zijn bleek geschoren schedel. Zonder dat rare dikkemannenpak zou je je ogen nooit van die kale plek kunnen afwenden. Als je geen kalende, dikke acteur voor de rol kunt vinden, dan kun je toch een uitstekende acteur niet dwingen om voor aap te staan? Hoe belangrijk is het Docters van Leeuwens fysiek voor dit drama? Gaat het volgens De Baan en Beukenkamp echt om een mooi meisje en een vette man die elkaar ten val brengen?

Waarom gebeurt dit allemaal? Je blijft tot het einde toe op opzet hopen, voor mijn part een onverwachte wending naar sciencefiction: de minister wordt bezeten door de geest van een twaalfjarige alien die de macht op planeet aarde wil grijpen, te beginnen in Nederland. En Doctors van Leeuwen is een robot die net als in de film Men in Black wordt bestuurd door een minimannetje op een stoeltje in zijn hoofd.

Macht en liefde

In de wereld van de documentaires klinkt een luide roep om actuele onderwerpen. Ook in de tv-fictie bestaat een behoefte aan drama over werkelijke karakters en historische gebeurtenissen. Soms levert dat goede televisie op, soms ook niet. In de serie Charles II nam de BBC het onlangs ook niet al te nauw met de historische feiten, maar het leverde wel vier uur boeiend drama op over macht en wellust aan het Engelse hof. In Nederland wist Willem van de Sande Bakhuyzen met De Enclave een goede televisieserie over de recente geschiedenis – de val van Srebrenica – te maken. Klem in de draaideur is historisch niet verantwoord en ondeugdelijk drama. Wie de geschiedenis niet kent, snapt er niets van. Wie hem wel kent des te minder.

De televisieserie was al beter af geweest met een grotere rol voor procureur-generaal Dato Steenhuis. Hij veroorzaakt de schaarse handelingen en zijn karakter en moraal roepen interessante vragen op. Hoe kan een van de hoogste justitiële gezagsdragers van een beschaafd land denken dat hij commerciële nevenfuncties mag hebben die bovendien van invloed zijn op het functioneren van het rechtsstelsel? Hij werkt voor het onderzoeksbureau dat het functioneren van justitie in Groningen onderzoekt, een ressort waar hij zelf nota bene als procureur-generaal verantwoordelijk voor is. Hoe durft hij zijn minister te dreigen met een kort geding? Daar zit drama in en Huub Stapel had de zwaardere rol makkelijk kunnen dragen. Maar Steenhuis' motieven blijven duister in Klem in de draaideur.

De Baan en Beukenkamp hebben dit najaar rond het Nederlands Filmfestival de echte Sorgdrager naar de tv-serie laten kijken: ze herkende zich er niet in. Dat hoeft natuurlijk niet, maar deze laatste waarschuwing hadden de makers ook ter harte kunnen nemen. Dat ze, zoals de begintitels melden ,,een gedramatiseerde interpretatie van historische gebeurtenissen'' presenteren, pleit hen niet vrij. De vrijheid die ze zich veroorloofden maakt hun falen alleen maar groter.

`Klem in de draaideur'. Deel 1 zondag 28/12, deel 2 maandag 29/12, Ned.3, 21.00-21.50 uur.

Het boek `Klem in de draaideur' van Ad van Liempt en Ger van Westing is in 2000 verschenen bij uitgeverij Balans.

Gaat dit echt om een

mooi meisje en een vette man

die elkaar ten val brengen?

Je kunt een uitstekende acteur niet dwingen

voor aap te staan

    • Dirk Limburg