Zijn dat wel uw eigen sokken?

De meeste uitkeringstrekkers zitten in de grote steden, bleek gisteren uit CBS-cijfers. Het gaat vooral om alleenstaanden en eenoudergezinnen. In Amsterdam wordt de controle of mensen echt alleen staan steeds strenger.

,,Negentien jaar zijn we samen geweest. Negentien jaar!'', Pieter brengt zijn handen voor zijn ogen en snikt. ,,Vorige week was ze nog even hier om zich uit te schrijven en weg was ze weer. Kankerhoer!'' De twee `handhavingspecialisten' van de sociale dienst van Amsterdam, John en Raphaël (om privacyredenen willen ze niet met hun achternaam in de krant), zitten met hun papieren op schoot in de kleine woonkamer driehoog in Amsterdam west. Het snikken van Pieter overstemt de tv waarop Zorro zijn rechtvaardige werk verricht.

Pieter heeft vorige week een uitkering aangevraagd bij de sociale dienst. Iedereen die dat doet in stadsdeel Nieuw West, krijgt sinds 1 september thuis bezoek van handhavingspecialisten, kortweg `handhavers' genoemd. In 2002 is een kleine proef gehouden in Regio Noord. In die praktijktoets bleek de inzet van een handhavingspecialist succesvol. Dit jaar zijn vijfentwintig van deze handhavers aangesteld bij de unit Controle van de afdeling Handhaving. Handhaving bestaat uit de afdelingen Signalen, Controle & Opsporing, Terugvordering & Verhaal en de Stafafdeling. Er werken bij Handhaving in totaal circa driehonderd mensen. Volgend jaar is het de bedoeling dat aanvragers in de hele stad thuisbezoek krijgen.

Raphaël en John zijn bij Pieter om te controleren op, zoals sociale dienst directeur Roy Mungra dat noemt, ,,samenwoningsverschijnselen''. In het geval van Pieter is die speurtocht enigszins wrang. Maar het onderzoek wordt toch ingesteld. Nadat Pieter een tijd met zijn hoofd in zijn handen heeft gezwegen, stelt Raphaël voor om even ,,de thuissituatie'' in ogenschouw te nemen.

Vaak levert een schouw van de `thuissituatie' een ander beeld op van de werkelijkheid dan zoals geschilderd tijdens de intake op het bureau van de sociale dienst. John vertelt dat hij eens tijdens zo'n huisbezoek bij een vrouw die beweerde alleen te wonen, een man op het balkon zag staan. ,,Op blote voeten nog wel.'' De man weigerde zich te legitimeren. ,,Vermoedelijk was het de ex van de mevrouw'', zegt John. De handhaver kon door de weigering geen onderzoek doen of de uitkeringsaanvraag terecht was. ,,Daarop had mevrouw de keus tussen intrekken van de aanvraag of een negatieve beoordeling van mij op die aanvraag.'' De mevrouw zag van de aanvraag af.

De tocht door het driekamerwoninkje van Pieter duurt niet lang. In de slaapkamer vraagt Raphaël aan Pieter om lades open maken. Pieter opent zonder morren deuren en deurtjes. ,,Zijn dat uw eigen sokken?'' vraagt John. Pieter, wijzend op een lege hangkast: ,,Hier stonden haar schoenen. Tachtig paar. Ze mocht alles van me. Toen ze weg was heb ik meteen alles weggegeven.'' De handhavers constateren geen verschijnselen die wijzen op samenwoning en adviseren Pieter stappen te nemen om een dreigende huisuitzetting door huurschuld te voorkomen.

Raphaël komt van de Koninklijke Marechaussee. John werkte hiervoor ook bij de sociale dienst. Hij kreeg als verstrekker van uitkeringen het gevoel dat deze ten onrechte werden uitgekeerd. Hij twijfelt er niet aan dat met de huidige aanpak alleen mensen die recht hebben op een uitkering dat ook krijgen. ,,En je ziet ook dat mensen blij zijn met een huisbezoek. Dan kunnen ze laten zien dat ze het geld ook echt nodig hebben''. Raphaël: ,,Soms ruik je al nattigheid als mensen een uitkering aanvragen. Wanneer we dan vragen of we meteen met ze mee kunnen voor een huisbezoek, trekken ze hun aanvraag direct weer in.''

De aanpak die John en Raphaël gestalte geven heet controle `aan de kop'. In totaal zijn sinds 1 april zo'n 4.000 nieuwe aanvragen voor bijstand ontvangen. Tot en met 4 december zijn 1.864 onderzoeken door Handhaving ingesteld. Daarop zijn 58 aanvragen ingetrokken, 527 afgewezen en 188 beëindigd. De sociale dienst becijfert dat als een uitkering acht maanden was doorgelopen tot het eerstvolgende moment van heronderzoek, de besparing 8.000 euro bedraagt per niet toegekende of beëindigde uitkering. Hiermee is de totale besparing ruim zes miljoen euro. Van de mensen die geen uitkering (meer) krijgen, gaat een klein deel in beroep. Hiervan is aan veertien mensen alsnog een uitkering toegekend.

De sociale dienst wil niet alleen voorkomen dat mensen ten onrechte een uitkering krijgen, maar ook door intensieve controles bij mensen die een uitkering genieten, het hele bestand ,,opschonen''. Mandemaker wijst onder meer op mensen die via de immigratiedienst bij de sociale dienst terecht zijn gekomen. ,,Die hebben nu allemaal Nederlandse identiteitsdocumenten. Maar vaak zijn hun onderliggende papieren vals.''

Tot voor kort was het nagenoeg onmogelijk allerlei documenten op echtheid te controleren. Nu heeft de sociale dienst de beschikking gekregen over een data-bestand waarin kenmerken van meer dan 1.500 originele reisdocumenten uit vrijwel alle landen ter wereld zijn opgenomen. Daarbij staat op het kantoor van Handhaving sinds kort een zeer geavanceerde instrument voor documentcontrole. ,,Onze documentexperts gaan diepgaande documentcontrole eerst uitvoeren op documenten van cliënten die bij Handhaving in onderzoek zijn. Later willen we de documentcontroles verder over de sociale dienst uitrollen.''

De dienst is ook bezig met het maken van een plattegrond van Amsterdam, waarop de straten en buurten staan waar verhoudingsgewijs veel mis is met de uitkeringsverstrekking, de zogeheten fraudekaart. Met die fraudekaart wil de dienst gericht controleren op locaties waar dat het meest nodig is. ,,Zoals de Vogeltjesbuurt in Noord'', aldus Mandemaker. ,,Daar is de `harde kern' jeugd (de harde kern van jeugdige criminelen, red.) met geen stok aan het werk te krijgen.''

Het zijn meestal geen villawijken waar de handhavers komen. In een straat waar afgewezen huisraad op de stoep staat en graffiti de muren sieren, belt Raphaël aan. Vier Marokkaanse jongens kijken geïnteresseerd toe. Boven, op het balkon van de woning waar de handhavers moeten zijn, verdwijnt een zwarte haardos achter de uitgehangen was. De balkondeur gaat dicht. ,,Weten jullie of die mensen van driehoog thuis zijn?'' vraagt John. De jongens weten het niet en geven een joint door. Ook bij de ramen van de benedenburen duiken mensen weg. ,,Vaak denken ze dat we van een incassobureau zijn'', zegt Raphaël later in de auto.

    • Hans Moll