HET BEELD

Toen Maarten Schmidt en Thomas Doebele eerder dit jaar werden benoemd als eindredacteuren van de VPRO-rubriek Dokwerk, ging er een klein hoeraatje op onder veel documentairemakers. Als `samenstellers' van tientallen documentaires, waaronder het afgelopen zomer tot twee keer toe als wensfragment van stal gehaalde Staat van verzorging (1987), hebben Doebele en Schmidt zich mannen van de oude stempel betoond: in een tijdperk dat gekenmerkt wordt door veel beunhazerij en gesjoemel met de werkelijkheid in documentaireland is die ouderwetse trouw aan commentaarloze, waarheidsgetrouwe `direct cinema' een groot goed.

Als je je vak verstaat, geduld hebt en de mensen voor de camera serieus neemt, hoef je niet zo veel te ensceneren. Het lijkt geen toeval dat de gisteren uitgezonden documentaire De laatste eer niet alleen het zichtbare resultaat is van de liefde en toewijding van Doebele en Schmidt, maar ook die bijna onmogelijke reconstructie van moeilijk te achterhalen, verdwenen werkelijkheid als onderwerp heeft.

Over de lugubere vondsten uit de Eerste en de Tweede Wereldoorlog in de bodem van West-Vlaanderen en Noord-Frankrijk zijn al vaker films gemaakt. De dood is in die films een abstract begrip, een horrorachtig gegeven, Aan het begin van De laatste eer zien we zo'n sterk beeld, waar menige documentarist al tevreden mee zou zijn geweest. `Pompeii' is de associatie, als je drie geraamtes van Engelse soldaten in een provisorisch graf aan de Somme tevoorschijn ziet komen, omdat er gegraven moest worden voor een nieuwe BMW-fabriek bij Arras. Nooit zullen we weten wie die soldaten waren. Of is er toch nog achter te komen? Zorgvuldige research, het sorteren van knekels, vergelijking van gegevens over vermisten, leidt in de film tot het teruggeven van een naam aan in aanwezigheid van hun nazaten officieel herbegraven Engelse, Duitse, Franse en Amerikaanse militairen. Aan de Somme kan een bejaarde Engelse kleindochter de hand schudden van een oude boer die als kind de Grote Oorlog nog heeft meegemaakt; een Amerikaanse vliegenier uit de Tweede Wereldoorlog wordt zelfs begraven door zijn broer, een SS'er door zijn kinderen. De laatste eer slaat een brug tussen de doden en de levenden, en getuigt van langdurige, hardnekkige betrokkenheid van de makers.

Alleen in vakantieperioden, als de normaliter dichtgetimmerde timeslots gaten vertonen, kan zo'n documentaire van anderhalf uur een plek vinden op het derde net. Maar ook de actualiteitenrubrieken vinden baat bij de luwte van het nieuws. In Nova gaf het echtpaar Wim en Gretta Duisenberg een uitzending lang hun eerste gemeenschappelijke interview. Ze praatten redelijk vrijuit over de ongemakkelijke combinatie van zijn voormalige publieke functie en haar inzet voor de Palestijnse zaak. Onthullend was vooral dat Gretta's `verspreking' over de wens tot zes miljoen handtekeningen onder een aanklacht tegen de Israëlische regering onopzettelijk zou zijn geweest, omdat zij op dat monent nog niet wist welke connotatie dat getal had.