Brazilië wil de leider van de armen worden

Brazilië werpt zich op als leider van de ontwikkelingslanden. Uit politiek ideologische overwegingen, maar ook uit economische.

In het binnenland mag het dan moeizaam gaan, het buitenland ligt voor het oprapen. Dat verklaart de tomeloze internationale ambities van de Braziliaanse president. Want dat de voormalige schoenpoetser het vorig jaar schopte tot regeringschef van het grootste Zuid-Amerikaanse land is voorlopig niet genoeg. De 58-jarige Luiz Inácio Lula da Silva wil ook de zuidelijke landen van de wereld leiden.

,,Brazilië wil de groep van ontwikkelingslanden aanvoeren tegenover de dominerende rijke machtsblokken als de Verenigde Staten en Europa. Lula zoekt niet de confrontatie, maar hij beoogt een einde te maken aan de oneerlijke verdeling van 's werelds rijkdommen'', zegt Marco Aurélio Garcia. Volgens de speciale adviseur en ideoloog van Lula's buitenlands beleid is het streven gericht op ,,een meer democratische wereld met minder uitsluiting''.

Dat het zijn president menens is, blijkt uit zijn reisschema van het afgelopen jaar. In het eerste jaar van zijn bewind bezocht Lula het recordaantal van 27 landen en zat 190.000 kilometer in het vliegtuig. Het eerste doel is het in overleg met Argentinië zien te realiseren van één krachtige Zuid-Amerikaanse politieke en economische unie.

Brazilië baarde dit najaar opzien tijdens de onderhandelingen die in 2005 moeten leiden tot één grote vrijhandelszone van Alaska tot Patagonië (FTAA). Het land heeft twintig landen (G20) verenigd – waaronder India en Zuid-Afrika – in het verzet tegen de in hun ogen oneerlijke handelsvoorwaarden die de Verenigde Staten willen opleggen. Lula wil dat de twintig ook één vrijhandelszone scheppen.

De voorzitter van de buitenlandcommissie van de Braziliaanse Senaat, Eduardo Suplicy, is verguld met ,,de meer consistente, assertieve en progressieve'' buitenlandse politiek. ,,De VS beogen van Amerika één groot continent te maken waar multinationals vrij spel hebben. Brazilië wil dat er ook aandacht komt voor de mensen, de arbeiders. Ook die moeten zich vrij kunnen bewegen''.

De bakens zijn definitief verzet. ,,Tot voor kort was het beleid van Brazilië er vooral op gericht geen aandacht te trekken. Nu is het omgekeerde het geval'', zegt een Braziliaanse topdiplomaat. ,,Vroeger vroeg Brazilië zich af: wat zouden de VS vinden van onze plannen. Nu speelt die overweging geen enkele rol meer''.

En parlementslid Paulo Delgado, vice-voorzitter van de PT en belast met buitenlands beleid, verwoordt het als volgt: ,,Het is beter een rijke aanvoerder van arme landen te zijn dan een arm land in een groep van rijke mogendheden.''

Op Itamaraty, het Braziliaanse ministerie van Buitenlandse Zaken, hebben ze het druk met de zoektocht naar zo veel mogelijk bondgenoten. Vanaf 1 januari is het land voor twee jaar lid van de Veiligheidsraad, maar het streven is het binnenhalen van een permanente zetel met vetorecht. Smet op dit streven is wel dat Brazilië nu een van de grootste wanbetalers is aan de VN met een schuld van ruim 100 miljoen dollar. Als voor 1 januari niet 20 miljoen dollar wordt overgemaakt, verliest het land zelfs zijn stemrecht.

,,Brazilië doet wat het kan'', zegt senator Suplicy (PT). ,,Dankzij initiatieven van Brazilië is een burgeroorlog in Venezuela voorkomen. We willen bemiddelen in het conflict tussen Israël en de Palestijnen. En Brazilië zal gastheer zijn voor onderhandelingen tussen de Colombiaanse guerrillagroep FARC en de regering.''

Naast politiek ideologische overwegingen spelen economische redenen in dit verband een grote rol. Lula laat zich op zijn reizen vergezellen door delegaties van tussen de 100 à 200 personen onder wie veel ondernemers. Brazilië zoekt namelijk nieuwe afzetmarkten. De VS en de Europese Unie – waar nu ongeveer 50 procent van de Braziliaanse export naar toe gaat – maken het de Brazilianen naar eigen zeggen door protectionistische maatregelen zoals subsidies en strenge kwaliteitscontroles te lastig producten te slijten.

En Brazilië heeft dringend geld nodig voor het door Lula beloofde progressief sociale beleid in het land waar zo'n dertig miljoen mensen moeten zien rond te komen van minder dan een dollar per dag. Lula heeft namelijk toegezegd een eind te maken aan de honger en sociale uitsluiting van grote groepen mensen in de Braziliaanse samenleving.

,,De groeimogelijkheden voor onze export zitten in de zuidelijke landen'', zegt Marco Aurélio Garcia. Zijn visioen is het aantrekken van investeerders die bereid zijn grote structurele projecten te financieren in Zuid-Amerika. ,,Er moeten wegen komen, bruggen, spoorlijnen, havenvoorzieningen, waterwerken en elektriciteitscentrales. Voorzieningen die de integratie en verbetering van de kwaliteit van het leven op dit continent mogelijk maken''.

Om de eerste voorzichtige kritiek over te veel verblijf in het buitenland te pareren, heeft Lula beloofd in 2004 minder vaak op reis te gaan. Maar in januari staat India op het programma. En later dat jaar moet China worden veroverd.

Tweede deel van een tweeluik over Lula. Het eerste deel stond in de krant van 20 december.

    • Marcel Haenen