Pseudopsalmen

Vorige week ging het hier over een Verschlimmbesserung, een verbetering ten kwade, in de Grote Van Dale. Daar is nog een fraai voorbeeld van, dat ik u niet wil onthouden. Het is wel tamelijk ingewikkeld, maar zo gaat dat soms met verslechtbeteringen.

Achter in de Grote Van Dale is sinds enkele decennia een lijst opgenomen van `gevleugelde woorden, titels en citaten'. Dat is een leuke, waardevolle lijst met duizenden uitdrukkingen in diverse talen. Om die lijst niet te lang te maken, zijn de bronnen afgekort. Zo staat er `Liv.' in plaats van Livius en `Ps.' in plaats van psalm. Dat zijn algemeen bekende afkortingen, die ook in talloze andere werken worden gebruikt.

Sinds een paar jaar verschijnt de Grote Van Dale ook op cd-rom. Omdat er op een cd-rom veel meer ruimte is, heeft uitgeverij Van Dale besloten sommige van die afkortingen voluit te schrijven. Zo was het de bedoeling om alle Ps.'en in de citatenlijst te vervangen door psalm – geen gek idee in een tijd van voortschrijdende ontkerkelijking. Maar helaas, er ging iets mis, waardoor er sprake is van een tamelijk ernstige Verschlimmbesserung.

Wie nu bijvoorbeeld op de cd-rom Laudate Dominum opzoekt, Latijn voor `loof de Heer', krijgt als bronvermelding Pseudolus 116. En wie kijkt bij Jubilate Deo, omnis terra `Juicht tot den Heer, gij ganse aarde', krijgt als bronvermelding: Pseudolus 99, Vulg.

Nou weet ik zelf niet zoveel van de bijbel, maar ik heb mij laten uitleggen dat dit psalmregels uit het Oude Testament zijn, uit de officieel aanvaarde Latijnse vertaling door Hiëronymus, de zogenoemde Vulgaat. Ps. had gewijzigd moeten worden in psalm, maar door een foutje staat er nu bij zo'n dertig citaten Pseudolus.

Wie of wat is Pseudolus? Pseudolus blijkt de titel te zijn van een komedie van Plautus, een Romeinse blijspeldichter. Dat werk wordt óók een paar keer in de Grote Van Dale aangehaald, bijvoorbeeld bij Apud novercam queri `aan het verkeerde adres zijn', wat Plautus nu na al die eeuwen dus zelf is overkomen.

Overigens heeft Plautus' blijspel niet alleen de plaats ingenomen van tientallen psalmverwijzingen, het duikt ook nog bij een paar andere citaten op. Zo staat in de papieren Van Dale bij Non damnatio, sed causa hominem turpem facit (`niet de veroordeling, maar de reden daarvan strekt de mens tot schande') als bron ,,Ps. Sen., De Moribus 123''. Ps. Sen. staat hier hoogstwaarschijnlijk voor `pseudo-Seneca', maar door een onnavolgbare Verschlimmbesserung is de bronvermelding op de cd-rom geworden: ,,Pseudolus De Senectute'', etc.

Pseudolus De Senectute hier figureert de titel van een toneelstuk, gecombineerd met die van een verhandeling over de ouderdom (De Senectute van Cicero) als de naam van een schrijver van een boek over de zeden (`De Moribus'). Het kan verkeren, zei Bredero al, en tegenwoordig wil de computer daar graag een handje bij helpen.

Gristus. Waarom zeggen sommige mensen Kristus en andere Gristus? Dat blijkt een lastige kwestie te zijn, waarover ik diverse deskundigen heb geraadpleegd. ,,Het uitspraakverschil'', schreef een van hen, ,,heeft te maken met het feit dat de reformatorische orthodoxie van oudsher intensiever met de Schrift omgaat en daarbij het gebruik van de grondtekst niet uit de weg gaat. De katholieken werken van oudsher met het Latijn van de Vulgaat, dat de g-klank niet kent; vandaar Kristus. Al sinds de Statenvertaling van 1637 wordt Christus met ch gespeld en dus als G uitgesproken.'' Ik heb sterk de indruk dat de G-uitspraak tegenwoordig door sommige protestanten wordt gebruikt om te laten zien dat je recht in de leer bent (en dat andere protestanten voor de K-uitspraak kiezen om te laten zien hoe oecumenisch ze zijn). Zo zijn er ook milieuactivisten die het over energgggie hebben, in plaats van over enerzjie. Maar door niet-gelovigen wordt die G-uitspraak juist weer gebruikt om steile christenen te bespotten: je zegt of schrijft dan gristen, en zeker in geschreven vorm is dat volgens mij altijd spottend bedoeld.

Reacties naar de Achterpagina of naar

sanders@nrc.nl.