Wat de wereld doet met leiders als Saddam: Verzoening als breekijzer

Als Saddam Hussein in Zuid-Afrika had geleefd, mocht hij nu waarschijnlijk onbekommerd met pensioen.

Dan had hij, zoals de laatste blanke president van Zuid-Afrika F.W. de Klerk, een getuigenis kunnen afleggen voor de Waarheids- en Verzoeningscommissie en vergeving voor de zonden van zijn regime kunnen vragen, in ruil voor amnestie. Dan had hij, net zoals De Klerk, bij het verschijnen van het eindrapport van die commissie alle gevoelige passages uit zijn getuigenis per rechterlijk decreet kunnen laten schrappen.

Als Saddam Hussein in Zuid-Afrika had geleefd, zou hij drie jaar lang dag na dag, week na week, op alle televisiekanalen en in alle kranten zijn geconfronteerd met de pijn van de slachtoffers en de schuld van zijn beulen. Sommigen zouden dat vergelijken met ,,een zuiveringsritueel'', anderen als kijken naar ,,een open riool dat vuil en vieze lucht uitspuugt''.

Dan zouden waarheid en verzoening altijd grote woorden blijven maar de geweldsspiraal van tand-om-tand zou in elk geval zijn doorbroken. Dan zou de waarheidscommissie na afloop vooral als breekijzer worden gezien in de onderhandelingen tussen onverzoenlijk geachte partijen die toch min of meer vreedzaam blijken te kunnen samenleven binnen de grenzen van één land.

Maar in andere Afrikaanse landen zou Saddam er niet zo makkelijk zijn afgekomen. Rwanda wilde van amnestie na de genocide van 1994 niets weten. De schuldigen mochten hun gerechte straf niet ontlopen, ook al moest daarvoor een heel nieuw rechtssysteem worden gebouwd. De meeste rechters en advocaten waren tenslotte vermoord.

Bijna tien jaar later wachten nog altijd bijna 100.000 mensen op een proces. Ook de volkstribunalen die Rwanda naar traditioneel model in het leven heeft geroepen om de rechtsgang te versnellen, kunnen de toevloed niet aan. Tientallen schuldigen zijn inmiddels ter dood veroordeeld.

De hoofdverantwoordelijken wacht ten hoogste levenslang cel. Rwanda zou graag anders willen maar zo hebben de Verenigde Naties besloten bij de instelling van het speciale Rwanda-tribunaal dat in het Tanzaniaanse Arusha is gevestigd om de kopstukken te berechten van de volkerenmoord. Tien jaar na de genocide is Rwanda een diep verscheurde natie waar de etnische verschillen per presidentieel decreet worden ontkend. De gerechtigheid viel tegen en de verzoening bleef uit.

Het kan altijd erger. De Liberiaanse sergeant Samuel Doe rekende in 1980 af met 133 jaar overheersing door de kustelite toen hij president William Tolbert in de Executive Mansion vermoorde. Hij oogstte wat hij zaaide. Tien jaar later werd zijn generaalsuniform van zijn lijf gescheurd en werden zijn oren van zijn hoofd gesneden, voordat hij werd gemarteld en door bloedverlies stierf. De videoband van zijn gruwelijke dood is op de markten in West-Afrika nog overal te koop.

    • Dick Wittenberg