Wat de wereld doet met leiders als Saddam: Een worsteling met het verleden

Met een overwinningsgebaar, begeleid door muziek en applaus, stapte oud-dictator Augusto Pinochet in maart 2000 uit het vliegtuig dat hem na anderhalfjaar huisarrest in Groot-Brittannië terugbracht op Chileense bodem.

Het was de Spaanse onderzoeksrechter Baltasar Gárzon die de arrestatie van de generaal had bevolen. Groot-Brittannië zag echter op medische gronden af van uitlevering van de voormalige dictator. Ondanks de duizenden mensen die onder zijn bewind (1973-1990) zijn vermoord of verdwenen, werd Pinochet in eigen land door een deel van de Chilenen met gejuich ontvangen. Het Chileense parlement stemde voor een grondwetswijziging die elke voormalige president verzekert van immuniteit voor strafvervolging.

Dat staat symbool voor wat er eind jaren tachtig en begin jaren negentig ook elders in Latijns-Amerika gebeurde. Verzoening en het behoud van de prille democratie waren belangrijker dan de bestraffing van de daders en intellectuele auteurs van de talloze misdaden die erop het continent waren gepleegd. ,,We willen niet meer worden lastiggevallen door het verleden'', zei president Carlos Menem van Argentinië toen hij in 1990 een amnestiewet afkondigde voor de misdaden die tussen 1976 en 1983 waren begaan.

Latijns-Amerika worstelt nog altijd met het dictatoriale verleden. In Guatemala besliste het Hooggerechtshof deze zomer dat oud-dictator Efraín Ríos Montt mocht meedoen aan de presidentsverkiezingen. Onder Montts bewind (1981-1982) werd er een bloedbad aangericht onder duizenden boeren en indianen en werden honderden dorpen platsgebrand. Andere dictators vluchtten, en genieten bescherming in het land dat hen asiel verleende: de Paraguayaanse ex-dictator Alfredo Stroessner (1954-1989) kijkt vanuit zijn huis in Brazilië uit over het land dat hij met doodseskaders onder de duim hield.

Pinochets terugkeer op Chileens bodem staat echter ook symbool voor de pogingen van Latijns-Amerikaanse regeringen om tóch af te rekenen met het verleden. De Spaanse rechter Gárzon heeft zowel Pinochet, als de voormalige junta van Argentinië, als de Guatemalteekse oud-dictator Ríos Montt aangeklaagd. Dit leidde nog niet tot processen, maar de laatste jaren wel tot een verandering in mentaliteit. Zo werden in Argentinië de amnestiewetten nietig verklaard nadat de in mei aangetreden president Néstor Kirchner beloofde een einde te maken aan deze ,,cultuur van straffeloosheid''. Een decreet dat bepaalde dat Argentijnse oud-dictators niet mochten worden uitgeleverd, werd eveneens opgeheven. Twintig jaar na de militaire dictatuur is de justitiële afrekening een stuk dichterbij.

De Chileense regering besloot in augustus dat er een onderzoek moest komen naar de mensenrechtenschendingen tijdens het bewind van Pinochet zodat de ,,waarheid boven tafel komt'', aldus president Ricardo Lagos. Maar Pinochet blijft buiten schot.

    • Titia Ketelaar