Wat de wereld doet met leiders als Saddam: De grens van het nieuwe fatsoen

De communisten in Oost-Europa wonden er na de Tweede Wereldoorlog geen doekjes om. Zij zetten hun vijanden en vermeende vijanden tegen de muur, al dan niet na een schijnproces.

Na – of beter: nog tijdens – de revolutie van december 1989 in Roemenië wond het nog niet eens geïnstalleerde nieuwe bewind er ook geen doekjes om. Dictator Nicolae Ceausescu en zijn vrouw Elena werden na een schijnproces geëxecuteerd. De Ceausescu's moesten snel dood omdat de Securitate haar verzet tegen het nieuwe bewind alleen zou staken als de lijken op de beeldbuis te zien zouden zijn. Het werkte. De voorzitter van het tribunaal pleegde later overigens zelfmoord.

De Roemeense manier van afrekenen met bijna een halve eeuw dictatuur is na 1989 elders in Oost-Europa niet toegepast. De nieuwe machthebbers hebben geprobeerd zich netjes volgens de regels van de nieuwe rechtsstaat te gedragen. In Polen trok premier Mazowiecki direct bij zijn aantreden een dikke streep onder het verleden: geen bijltjesdag. Waar wel is geprobeerd is de bonzen van vroeger te veroordelen stuitte men al snel op de grenzen van het nieuwe fatsoen, en al schreeuwde het gevoel om wraak en bestraffing, tot veroordelingen is het maar af en toe gekomen.

Het grote probleem was de bewijsvoering. Het regime van Erich Honecker vaardigde in de DDR Schiessbefehle uit langs de staatsgrenzen – maar hoe bewijst men wie schuldig is als notulen van zittingen van het politburo ontbreken en zulke besluiten a) collectief en b) mondeling werden genomen, en eventuele belastende documenten tijdig werden vernietigd ? En kon men Honecker en de zijnen wel aanpakken als hun vergrijpen volgens de wetten van de DDR, waar de wandaden waren begaan, niet strafbaar waren? Erich Honecker werd opgepakt, vervolgd, maar nooit veroordeeld. Zijn opvolger Egon Krenz is het enige DDR-kopstuk dat – vier jaar lang – in een cel moest boeten. Erich Mielke, 32 jaar lang chef van de beruchte Stasi, zat twee jaar in de cel wegens misdrijven die met de DDR-dictatuur zelfs niets van doen hadden: twee moorden, gepleegd in 1931.

Elders ging het niet anders. Todor Zjivkov leidde 35 jaar lang de Bulgaarse dictatuur. Aan pogingen hem te veroordelen heeft het niet ontbroken. Maar veroordeeld werd hij uiteindelijk wegens het luttele vergrijp van misbruik van staatsgelden, en niet wegens de misdaden van zijn bewind. En wie nodigde in 1968 eigenlijk de Sovjet-Unie tot het neerslaan van de Praagse Lente? Tsja, wie? Er werd maar één vonnis geveld, niet wegens de uitnodiging maar wegens de persbreidel na de invasie.

Zo bleef de afrekening met het verleden steken in goede bedoelingen. Met alle gevolgen vandien – zoals het bij velen nog steeds heersende gevoel dat de communisten die na 1989 als brave en schuldeloze sociaal-democraten weer aan de macht zijn gekomen, misschien wel de nooit bestrafte beulen en beulsknechten van vroeger zijn.

    • Peter Michielsen