Land van de lege tolerantie

Dit voorjaar stond de Nederlandse historica Mira van Kuijeren aan het schoolhek van een openbaar lyceum even buiten Parijs. Naast haar verscheen een Marokkaans meisje met een zwarte hoofddoek. Ze wilde naar binnen, maar de surveillant hield haar tegen. ,,Doe je hoofddoek naar achteren'', gebood de surveillant. Het meisje moest haar hoofddoek als een bandana om haar haar knopen, dat was volgens het kledingvoorschrift toegestaan. En de stof van de doek mocht niet zwart zijn.

,,Dat was het compromis'', zegt Van Kuijeren. ,,Je mag hier zijn, maar wíj bepalen de voorwaarden. Zo gaan Frankrijk en Nederland als gastland om met hoofddoekjes. Zo kenmerkt elke hoofddoekkwestie zich. En zo wakkeren beide landen het conflict aan.''

Mira van Kuijeren (30) is bezig te promoveren aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit op hoofddoekkwesties in de jaren tachtig en negentig in Frankrijk en in Nederland. ,,In de Franse en de Nederlandse maatschappij overheerst het verlichtingsdenken dat stamt uit de tijd van Voltaire en Erasmus. De mens heeft geen religie nodig. De mens moet vrij zijn en zich emanciperen. De verbeelding van dat verlichtingsideaal is een trap. Onderaan staan de Afrikanen en de moslims, op de hoogste treden staan wij en boven de trap hangt een stralende zon. Intussen neemt in beide landen het aantal hoofddoeken alleen maar toe.''

Overeenkomst in de hoofddoekaffaires in beide landen is volgens Van Kuijeren dat een school of instelling op een bepaald moment ingrijpt, vaak omdat er een toename van hoofddoeken te zien is. Verschil is dat een Franse schooldirecteur of werkgever die hoofddoeken verbiedt zich beroept op de laïcité, de scheiding van kerk en staat – de Franse grondwet neemt de leek in bescherming in bijvoorbeeld het onderwijs. Een Nederlandse schooldirecteur laat in zo'n geval de vrijheid van godsdienst prevaleren. ,,Hij geeft, geredeneerd vanuit de vrijheid van onderwijs, de gelovige juist de ruimte. `We zijn tolerant', zegt hij, `maar er zijn grenzen'.''

Vanuit haar huis in Ouderkerk aan de Amstel ziet Mira van Kuijeren het meest Hollandse landschap dat je kunt bedenken. Een rivier, een molen, polderland. Bij de bushalte staan twee meisjes met een hoofddoek op. Waarom neemt hun aantal toe? ,,We máken hoofddoeken'', zegt Van Kuijeren. ,,Een meisje met een hoofddoek zit in de trein. Naast haar becommentariëren twee jongens op hoge toon haar hoofddoek. In de veronderstelling dat zij het toch niet hoort. Ze beschouwen de hoofddoek als bewijs van de mislukking van de integratie. Dat meisje denkt dan: die hoofddoek zet ik nooit meer af. Het is een self fulfilling prophecy: ook de moslimmeisjes die nog geen hoofddoek dragen, voelen zich buitengesloten. Zij zullen er één gaan dragen, ook al krijgen ze daardoor moeilijker een baan. Ze waren niet agressief, maar ze worden het wel. Het aantal praktiserende moslims neemt toe.''

Nederland kent een traditie van religieuze tolerantie. De heren van de zeven provinciën sloten aan het einde van de zestiende eeuw een pact tegen de Spanjaarden en later tegen de Fransen. Dat was noodzakelijk – een godsdienstoorlog zou fataal zijn – maar het ging niet van harte. De noordelijke provincies waren protestants, de zuidelijke katholiek. Erg geïnteresseerd waren ze niet in elkaar. Uiteindelijk vonden protestanten en katholieken in de verzuiling een oplossing om samen te kunnen leven.

,,Nederlanders zijn tolerant, maar niet erg geïnteresseerd in elkaar of in vreemde culturen'', zegt Van Kuijeren. ,,Ja, alleenstaande vrouwen gaan op seksvakantie in Cuba, we houden van experimenteren met exotische etenswaren, we luisteren naar wereldmuziek op het festival Mundial, we dansen salsa met stijve heupen. Een vriendin van mij keek met verbazing naar een Marokkaanse collega die tijdens de ramadan een sigaret rookte, maar ze durfde hem niet te vragen waarom hij dat deed. Toen ze het uiteindelijk toch vroeg, schrok hij. `Weet jij iets van de islam?', zei hij verbaasd. Hij voelde zich betrapt.

,,Beschuldig ons nooit van racisme, dan raak je een teer punt. We gedogen andersdenkenden, maar het is een lege tolerantie. Vraag maar eens aan een Nederlander of het niet tijd is dat het suikerfeest een officiële feestdag wordt? Hij wordt in verlegenheid gebracht, want dan raakt de islam zijn eigen leven.

,,Als die andersdenkenden maar geen grote bek krijgen, want ze kunnen zelf niet nadenken. De politieke bewustwording van jonge moslims irriteert ons in hoge mate. Ze hebben rechten gestudeerd of sociaal juridische dienstverlening en weten de media te bereiken. Alleen Hirsi Ali en Afshin Ellian kunnen nadenken. Vooral omdat ze tegelijkertijd geïntegreerd zijn.''

Die jonge praktiserende moslims belijden volgens Van Kuijeren een `nieuwe islam'. ,,De jongeren worden constant aangesproken op hun moslim zijn. Ze denken: ik bén een moslim, maar het kan toch niet normaal zijn dat mijn moeder tien meter achter mijn vader aanloopt? Ze gaan de koran lezen. Ze zoeken de herkomst van religieuze rituelen en gebruiken op. Ze sluieren zich streng en zwart, de haargrens mag niet zichtbaar zijn. Ze herinterpreteren hun religie zoals Calvijn deed met het christendom. Weg met de franje, terug naar de tekst. Ik noem het protestantse islam.''

Onder moslims zijn de websites www.maroc.nl en www.fatwa.com populair. Bezoekers stellen vragen aan een cyberimam en leggen contact met familie in een ander Europees land. Er is een levendige handel in cassettebandjes met geestelijke muziek. Op de website www.moslima.nl verwijzen dertien links nieuwsgierige meisjes naar sites met voorschriften en koranteksten die aansporen een hoofddoek te gaan dragen. Bekeerde Nederlandse meisjes worden juichend binnengehaald. Via een community als `onlyformoslimmeisjes' steken beginnende hoofddoekdraagsters elkaar met e-mails een hart onder de riem.

Ze wisselen modetips uit. Vooral Marokkaanse meisjes zijn daar gevoelig voor. Ze dragen om hun knot een strakke, zwarte doek, met daarover heen een losse sjaal. De piratenstijl. Op dit moment zijn enkellange dikgebreide vesten bij Marokkaanse meisjes in trek. Turkse meisjes houden van veelkleurige zijden of satijnen sjaals die ze onder hun kin vastknopen en die ver over hun voorhoofd uitsteken. Op hun eigen chatboxen bespreken jongens met islamitische namen de opwindende kanten van de hoofddoek.

,,Door het internet is er een Europees netwerk van engagement ontstaan'', zegt Van Kuijeren. Zo bezoeken de chatters de lezingen van Tariq Ramadan, een wereldberoemde in Zwitserland wonende Egyptische geestelijke. En ze zijn erg betrokken bij de Israëlisch-Palestijnse zaak. Het verbieden van hoofddoeken op scholen zal dat politieke engagement onder moslims alleen maar aanwakkeren, denkt Mira van Kuijeren. ,,In Frankrijk richten ze hun eigen privé-scholen op, in Nederland gaan ze naar islamitische scholen. Je verliest als overheid de controle over die groep.''

Van Kuijeren onderscheidt in de nieuwe islam een `harde kern van religieuze principes', zoals het dragen van een hoofddoek, het vasten tijdens de ramadan, het eten van halal-vlees. ,,Die gebruiken raken aan de identiteit van de moslim, daarmee zou de maatschappij rekening moeten houden. Maar dan geen gezeur over spijbelen bij seksuele voorlichting en bij schooluitjes. Geen gezeur over het lezen van atheïstische teksten in de klas en geen beledigingen aan het adres van homo's en joden. Vijf keer per dag bidden hoeft echt niet in de baas zijn tijd.''

Moet de wetgever de koran lezen om te bepalen of de identiteit van de moslim in het geding is? Daar is Van Kuijeren niet helemaal uit. ,,Daar zijn generaties Nederlanders niet uit gekomen, daarom hebben we aan het begin van de twintigste eeuw de schoolstrijd gevoerd. Met de uitkomst daarvan, artikel 23 van de grondwet, kon de wetgever meer religieuze stromingen in het onderwijs naast elkaar laten bestaan. De multiculturele samenleving dwingt ons religie te interpreteren, maar waar een mens moet interpreteren, krijg je problemen. Daar kom je niet uit. Daarom dwingen we gereformeerden op de Veluwe ook niet om een polioprik te gaan halen.''

    • Jutta Chorus