`Gordel om? Das recht? Jij mag Amsterdam in'

Amsterdam wordt veiliger, maar de burger voelt zich onveiliger. Mensen gaan af op wat ze zien, reageert de Amsterdamse korpschef Jelle Kuiper. En ze zien een criminele afrekening op klaarlichte dag in hun winkelcentrum. Over onveilige mensen, de noodzaak van digitale schandpalen en de weelde van armoede. `Armoede houdt mensen netjes.'

In zijn donkerblauwe politietrui ziet Jelle Kuiper, korpschef van de Amsterdamse politie, er uit als een gewone diender. Zo praat hij ook. Hij zegt: ik ben maar een eenvoudige ziel. Of: ik ben geen wetenschapper. Zijn eerste grote daad als hoofdcommissaris was een dun boekje: Streetwise. Daar stond in wat alle Amsterdamse politieagenten moesten gaan doen. Wildplassers aanhouden. Fietsers die door rood licht rijden bekeuren. Agenten beledigd? Proces verbaal en naar de rechter.

Iedereen viel over hem heen: was dát nou het belangrijkste wat het politiekorps van de hoofdstad kon bedenken? De politie moet boeven vangen, de stad veiliger maken, de georganiseerde criminelen bestrijden die, ook dit jaar weer, op klaarlichte dag op straat tussen het winkelend publiek andere criminelen vermoordden.

Ja, zegt Jelle Kuiper (59) nu, ruim zes jaar na Streetwise: ,,Streetwise is ontzettend belangrijk.'' Hij zegt zelfs: ,,Wildplassen en door rood rijden zaagt erger aan het gezag van de overheid dan de georganiseerde misdaad.'' Jelle Kuiper heeft grote gedachten over kleine criminaliteit. En als hij daarover begint te praten, lijkt hij meer een gedragswetenschapper dan een politieman. Het strafrecht, zegt hij, draagt er niet aan bij dat mensen zich beter gaan gedragen. ,,Veiligheid is geen justitieel, maar een bestuurlijk probleem. Veiligheid moet je organiseren.''

En Kuiper wil het niet zo organiseren als de minister van Justitie het heeft bedacht: meer criminelen opsporen en meer zaken voor de rechter brengen. Dat vindt de korpschef, die eind volgend jaar vertrekt, zonde van zijn tijd en geld. ,,Als je van het gedonder af wil, moet je andere strategieën bedenken.'' De strategieën die hij bedenkt, gaan soms over de rand van wat mag. Maar ook daar denkt hij over na. Kuiper is een filosoof, zeggen mensen die hem goed kennen.

En Jelle Kuiper is een filosoof die gelijk heeft gekregen. De crimininaliteitscijfers in de stad dalen al jaren en zeggen dat Amsterdam veiliger is geworden. Alleen, de burgers zeggen dat niet. Na de tiende liquidatie van dit jaar, vorige maand op zaterdagmiddag om vier uur op de Dam, voelen zij zich steeds onveiliger.

Waarom is de burger zich niet veiliger gaan voelen?

Kuiper steekt een caballero zonder filter op en leunt achterover: ,,Dat is voor ons best wel lastig. Natuurlijk is het zo dat criminaliteit leidt tot onveiligheid. De burger klaagt, de volksvertegenwoordigers ook. Wij denken ook: de misdaad spoelt echt niet meer over onze schoenen. Waarom zijn de mensen bang? Mensen zijn vluchtdieren: ze gaan af op wat ze zien. Ze zien junks rondhangen op straat. Een groepje mannen op de Lange Niezel die een vreemde taal spreken, geeft al een onveilig gevoel. En ze zien dat het toezicht in het publieke domein sinds de jaren tachtig is afgeschaft. Premier Den Uyl vond dat Nederland was opgevoed, en dus verdween de conducteur van de tram, het hekje bij de metro. De zuilen verdwenen, mensen hebben niet meer het gevoel ergens bij te horen. En, we zijn rijker geworden. Armoede houdt mensen netjes.

,,Burgemeester Giuliani van New York deed twee dingen om het veiligheidsgevoel te vergroten: Gedrag aanpakken dat angst veroorzaakt. De wereld is niet onveilig, de mensen zijn onveilig.

,,En: fixing broken windows, orde scheppen in het publieke domein. De stad opknappen en schoonhouden. In Rotterdam hadden ze een geweldige vondst. 's Morgens, als de straten worden schoongespoeld, doen ze een beetje citroen in het water. Ruikt alles fris en schoon. Wij hebben het, bewust en onbewust, ook gedaan in Amsterdam. De bushokjes worden elke dag gesopt. De onveilige flats in de Bijlmer zijn gesloopt. En dat werkt. Toen het Mercatorplein in West nog een chaos was, ging elke buurtvergadering over criminaliteit. Toen het plein was opgeknapt, ging de buurvergadering over de buurvrouw die haar geveltuintje verwaarloosde.''

Mensen vinden het onbegrijpelijk dat de politie geen liquidaties oplost, maar wel een boete uitschrijft voor fietsen op de stoep.

,,Mensen zeggen: het is een jacht op fietsers die geen licht bij zich hebben en de grote dieven laten ze lopen. Maar dan zeg ik: die fietsers manifesteren een bepaalde houding. Die rijden zonder licht en op de stoep. Ze maken massaal dat opgestoken vingertje naar de overheid en zeggen: ik bepaal zelf wat ik doe. Het niet oplossen van liquidaties tast de geloofwaardigheid van de overheid aan, natuurlijk. Maar mensen die zo massaal de regels aan hun laars lappen en de overheid het nakijken geven – dat zaagt erger aan het gezag van de overheid dan de georganiseerde criminaliteit.

,,Liquidaties zijn ook een schoffering van de rechtsstaat. Het irriteert me mateloos dat het gebeurt. Maar ik denk dat de Nederlandse burger weinig merkt van georganiseerde misdaad. Hoeveel mensen op de Dam hebben gezien wat er gebeurde? Van een afstand lijken kogels net vuurwerk. Tot op heden zijn er geen burgerslachtoffers gevallen bij afrekeningen. Van de veertig moorden per jaar, lossen we de helft op. Maar iedereen heeft het over die paar liquidaties. En inderdaad, we lossen ze niet op. Maar dat wil niet zeggen dat we er niet mee bezig zijn. Iedereen die wij tot dat circuit rekenen, hebben we een keer opgepakt. We hebben het hier over draaideurcriminelen, over veelplegers. Dat zijn niet alleen de rotjochies die roven en jatten. Dat zijn ook deze jongens. We kennen hun namen al jaren, ze zijn al veroordeeld. Dat het niet helpt, is een ander verhaal. Maar we laten ze niet lopen, we hebben een geheugen als een olifant.''

Schiet het strafrecht tekort om die zware vormen van criminaliteit aan te pakken?

Dit is het moment dat Jelle Kuiper ervoor gaat zitten. Nu komt waar het volgens hem allemaal om draait. Streetwise is niet zomaar een boekje met regeltjes om de burger lastig te vallen, het blijkt onderdeel van een groter plan, een strategie. Een filosofie, zeggen ze bij de Amsterdamse politie.

,,De procureurs-generaal zeggen dat er een gat zit tussen het aantal aangiften en het aantal zaken dat wordt opgelost. Zij zeggen: jullie moeten meer opsporen. Maar van opsporen wordt de samenleving niet veiliger. Dat klinkt wel raar, maar opsporen is duur en ingewikkeld. Afgelopen jaar zijn er 50.000 man aangehouden, een voetbalstadion vol. Het merendeel is gewoon aangehouden door de geüniformeerde diender op straat. Maar tien procent van de arrestaties is het resultaat van opsporing. Neem de TCA-zaak, over fraude bij het Amsterdamse taxibedrijf. Daar hebben twintig man anderhalf jaar op gezeten. Dat heeft drie verdachten opgeleverd. In productietermen is dat een ramp. Het levert me geen stuiver op. En ik vraag me af of die zaak nou zo'n vreselijke impact heeft op het veiligheidsgevoel dat het deze inspanning rechtvaardigt.

,,Ik zeg: het gat in de rechtshandhaving is het gevolg van gebrekkig toezicht in het publieke domein. Als je ervan uitgaat dat de minister van Justitie de minister van veiligheid is, dan kies je voor repressie. Aanhouden, opsluiten. Minister Donner vergist zich als hij denkt dat het daar veiliger van wordt. Het strafrecht zorgt er niet voor dat mensen hun gedrag veranderen. Ik denk dat veiligheid meer een bestuurlijk, dan een justitieel probleem is. Dat moet je organiseren. Je moet een alternatief bedenken voor opsporen.''

Foto op internet

In Amsterdam wordt dat alternatief al jarenlang toegepast. We hebben er, zegt Kuiper, allerlei termen voor bedacht. We noemen het nu: tegenhouden. Het delict niet achteraf oplossen, maar ervoor zorgen dat het niet gebeurt. En dat doe je door menselijk gedrag te veranderen. Kuiper begint met kleine voorbeelden: autofabrikanten die wel investeren in airbags en kreukelzones, maar vergeten dat hij ook nog gejat kan worden. ,,De auto is het duurste wat mensen bezitten en staat onbeheerd buiten. Moet ik erop gaan letten? Lijkt me niet. Laten die knappe koppen dáár wat op bedenken.'' En van de auto-industrie gaat de korpschef naar Amerika en de Amerikaanse luchtvaartmaatschappijen, die in essentie hetzelfde doen als wat hij voorstelt: ,,het kwaad buitenhouden, opdat de binnenwereld veilig wordt.'' En die wereld wordt, terwijl hij praat steeds kleiner. De grens begint bij de rand van Nederland, en eindigt bij de snelweg naar Amsterdam.

Hoe hou je het kwaad buiten?

,,Amerika heeft zijn grenzen in het buitenland gelegd. Kijk maar naar het vliegveld op Aruba. Wie kwaad wil, komt daar niet eens het vliegtuig in. De luchtvaartmaatschappijen denken ook: we willen geen troep aan boord. Gaan die met het strafrecht in de weer? Welnee. Die weren. Bij ons komt iedereen binnen. Denk aan de drugskoeriers op Schiphol. Mijn advies is: als je ze oppakt, zet dan een stempel in hun paspoort. Dan komen ze er nooit meer in.''

Minister Donner stuurt drugskoeriers nu weg in plaats van ze op te pakken. Is dat ook tegenhouden?

,,Dat is het in essentie. Iedereen in het vliegtuig moet zijn tas openmaken. Hij pakt niet op, hij pakt het af. Dat is overigens dramatisch voor de koerier: als Donner deze lijn volhoudt, pakt hij over twee weken niet één koerier meer. Want ze zijn niet gek op Curaçao. Als ze zeker weten dat ze het kwijtraken, komen ze niet meer. Het punt is, dat als je Donners strategie doordenkt, dan kom je uit bij De eeuw van mijn vader van Geert Mak: de stagnatie-economie. En of dat haalbaar is in deze tijd van alles just in time?''

En hoe houd je de georganiseerde misdaad tegen?

,,Nu is het alleen mogelijk criminelen hun stemrecht af te nemen als ze voor de zoveelste keer worden gepakt. Ik denk niet dat ze daarvan wakker liggen. Neem hun paspoort af, hun rijbewijs. Zeg: je mag de tram niet meer in en de Bijenkorf ook niet. Ontneem ze hun burgerrechten. Maak bekend wie ze zijn. Dat doen we ook met voetbalvandalen. We fotograferen ze bij rellen en zetten hun foto op internet. Maak bekend aan makelaars en notarissen wie onze outcasts zijn zodat ze weten dat ze daar beter geen zaken mee kunnen doen. Criminelen willen in het donker opereren. Wij doen het licht aan. Anonimiteit is een criminogene factor. Die moeten we dus opheffen.''

Dat klinkt middeleeuws. Dat mag toch niet?

,,De privacywetgeving is een schuilplaats voor het kwaad aan het worden. Ik heb het er wel eens over met Job (Cohen, burgemeester van Amsterdam, red.). Vroeger kon de burgemeester een crimineel in de ban doen. Iemand werd buiten de stad geplaatst. En dat was in die tijden hartstikke link. Op deze manier doe je ze ook in de ban. Je maakt het ze onmogelijk. Als mensen zich onbekend en onbespied wanen, halen ze boevenstreken uit.''

En u bespiedt de burgers?

,,Zeker. Neem de snelwegen A1 en A2: per dag komen er honderdduizenden mensen naar Amsterdam. We doen nu een pilot van wat we bij de Engelse collega's hebben gezien. Met camera's kun je zien wat er binnen rijdt. En ik kan u vertellen, daar is opmerkelijk veel mis. Uit die filestromen kunnen we de valse kentekens filteren. Of een veelpleger herkennen. De nieuwe technieken maken het mogelijk om ze razendsnel door al onze relevante bestanden te trekken en zo iemand te lokaliseren. In theorie kunnen we op de matrix boven de snelweg zetten: meneer Jansen, we weten waar u mee bezig bent. Het is net als vissen, je gooit een net uit en kijkt wat je vangt. Een piepje als er iets gezien wordt wat niet in orde is, en er kan een patrouille op af. Mensen die het verdienen, zullen merken dat ze een paar keer per dag worden bekeken. Heel vervelend. En af en toe controleren we iedereen eens. Als er nooit naar je rijbewijs wordt gevraagd, treedt er sleetsheid op. Je moet disciplineren om gedrag te veranderen.''

Leidt dat tot meer veiligheidsgevoel?

,,Het voordeel van deze aanpak is, dat het gedrag echt verandert. Wildplassen is in Amsterdam afgelopen, bijna elke fiets heeft een licht. Het resultaat kun je zien. Het is echt beter geworden.

,,We zijn naïef geworden in het denken over veiligheid. Veiligheid is er niet van nature. Ik zeg niet dat het kwaad in de mens zit, maar het is de mens die het kwaad doet. Beleidsmakers gaan teveel uit van redelijke mensen die zich aan de regels houden. Dat is niet zo. Mensen gaan met de regels aan de loop. Ze gaan kijken of het wel serieus bedoeld is. Het is niet handig van de overheid om steeds maar cijfers te publiceren over hoe weinig boeven de politie oppakt. Je moet de burgers gerust stellen, niet zeggen dat je het niet aankan. Je moet de suggestie uitstralen dat ze gepakt kúnnen worden. En hoe je dat precies doet, moet een beetje een mysterie blijven. Geef mensen de illusie dat er geen muis doorkomt. Praat niet over pakkans. Streef naar pakzekerheid. Ik wil dat mensen in de auto naar Amsterdam denken: zit mijn jasje goed, zit mijn das recht, gordel om, geen troep in de achterbak? Prima, dan kom je er in. Als je naar ons luistert en je bent geen masochist en de overheid wil echt dat het er veiliger van wordt, dan moet je het zo doen.''

    • Jos Verlaan
    • Rinskje Koelewijn