HET BEELD

December is de maand van de lijstjes. Woensdag werden de Sportlieden van het Jaar verkozen, morgen de beste reclamespot en binnenkort volgt de Top 2000 van pop-evergreens.

Gisteren presenteerde KRO-achtergrondrubriek Reporter de top-25 van de machtigste mensen van Nederland. Het nogal moeizaam vormgegeven programma van Bart Nijpels luisterde naar de omineuze titel De tranen van Thorbecke. Uit een enquête onder tweehonderd volksvertegenwoordigers, ambtenaren en bestuurders kwam een lijst naar voren die de redactie van Reporter nogal verontrustte. Naast vele captains of industry en wat middenvelders, zoals leiders van werkgeversorganisaties en vakbonden, staan er zes kabinetsleden op, één departementsambtenaar (Kuiken van Algemene Zaken) en één parlementariër (CDA-fractievoorzitter Verhagen). Hoe kan dat nu, de Tweede Kamer is toch de baas van Nederland? Misschien konden de geënquêteerden gewoon niet kiezen tussen 150 namen, en noemden dus alleen de eerste man van de grootste (regerings)fractie.

Waar Thorbecke echt van moest huilen, volgens Reporter, is niet dat er maar één vrouw op de lijst staat, maar dat die vrouw toevallig hare majesteit heet. Op de derde plaats wordt koningin Beatrix alleen in macht overtroffen door vice-premier Zalm (2) en premier Balkenende (1). Die volgorde, zo zij al klopt, zou de liberale aartsvader juist deugd moeten doen.

Het grote manco van het krakkemikkige lijstje is dat macht, zeker in het onhiërarchische Nederland, niet in handen van personen lijkt te liggen, maar van netwerken. Daarom ontbreken ook volledig de media en de spin doctors; je kunt moeilijk aanwijzen wie hun macht representeert. Zo je al netwerken zou willen personifiëren, dan gaat het om mensen die verschillende netwerken en maatschappelijke geledingen frequenteren en over pluriforme informatie beschikken. In dat opzicht is de koningin de machtigste netwerker van Nederland.

Een complicatie van de door haar als probleem ervaren macht van de media is dat die er zelf niet graag over berichten. Dat is namelijk vaak erg ongemakkelijk. Zo zweeg de televisie gisteren zelf in alle toonaarden over een ander lijstje: de 25 medewerkers van Nederland 3, die een gisteren in deze krant afgedrukte, nogal opzienbarende brief hebben ondertekend. Ze roepen daarin de besturen en directies van VARA, VPRO, NPS en RVU op tot vérgaande samenwerking, die uiteindelijk moet resulteren in de totstandkoming van één enkele zendgemachtigde.

Volgens onderzoek uit 2002 lijkt het profiel van de Nederland 3-kijker, qua opleiding en sociale status, het meest op dat van de hele bevolking. Alle andere zenders, publiek en commercieel, mikken lager. Daarom kijken hoogopgeleiden en bovenmodalen relatief weinig televisie. Als de kijkcijfers tegenvallen, zoals de bazen van Nederland 3 constateren, dan valt daar dus ook de winst te behalen, en niet door de normen nog verder te verlagen. Eén kwaliteitsomroep die paniek vermijdt en breekt met de door de NPS ingezette populariseringstrend, is broodnodig.