`Groei is op termijn niet houdbaar'

Deze week is het 100 jaar geleden dat de luchtvaart begon. Het economisch belang van het luchtverkeer groeide uit tot fenomenale hoogte. Maar er zijn ook kosten, zoals die van de vervuiling. ,,Als daar niets aan wordt gedaan, is een ramp niet uitgesloten.''

Op heldere dagen zie je ze hoog aan de hemel: bewegende puntjes met witte staarten. Ze zijn het mooist als zonnestralen achter de horizon de lange slierten roze uitlichten. Wat we zien zijn contrails: de zeer schadelijke vervuiling die een vliegtuig achterlaat in de bovenste luchtlagen. Onderzoekers van de universiteit van Manchester zijn tot de conclusie gekomen dat de contrails een stijgend aandeel hebben in het broeikaseffect. De groei van de luchtvaart moet worden beperkt en de kosten doorberekend aan de gebruikers, zegt professor Callum Thomas, ,,anders is een ramp op den duur niet uitgesloten''.

Thomas, hoofd van het Centre for Aviation Transport and the Environment (CATE) aan de universiteit, onderstreept dat hij geen milieuactivist maar een wetenschapper is. Hij onderkent het grote economische en sociale belang van de sector. ,,Daarmee zeg ik niets nieuws. 100 jaar geleden, toen de Wrights de eerste vlucht ondernamen, kon men niet bevroeden hoezeer dit de ontwikkeling van de mensheid zou beïnvloeden. Evenmin als Alan Turing dat deed toen hij 50 jaar later de eerste elektrische computer ter wereld uitvond, hier in Manchester.''

Maatschappijen, luchthavens, vliegtuigfabrikanten en de toerismesector hebben een gezamenlijke jaaromzet die boven de 1.000 miljard euro uitkomt. Thomas: ,,Het voordeel van een wereldwijd netwerk van luchtverbindingen is enorm. Luchtvaart bevordert handel, investeringen, toerisme en nog veel meer. Maar de sociale kosten en de schade aan het milieu zijn groot. Aanhoudende groei is op termijn niet houdbaar.''

De emissie aan schadelijke stoffen door vliegtuigen zal de komende 20 jaar verdubbelen. Met name in de hogere luchtlagen richt dit grote schade aan. De contrails, die het broeikaseffect mede veroorzaken, blijven als een grote wolk hangen omdat door zuurstofgebrek en het ontbreken van neerslag de aarde daar geen zelfreinigend vermogen heeft. De kosten van de vervuiling door de luchtvaart (nu geschat op vele miljarden euro's op jaarbasis) komen tot uiting in schoonmaakoperaties, hoger ziekteverzuim en in de gevolgen van een temperatuurstijging.

,,De grote vooruitgang in de ontwikkeling van nieuwe technologieën en operationele praktijken, die de luchtvaart ecologisch efficiënter hebben gemaakt, worden teniet gedaan door de snelle groei van de sector. Tussen nu en 2020 zal de luchtvaart per jaar gemiddeld naar verwachting 5 procent groeien'', zegt Thomas.

Van schonere brandstof verwachten de onderzoekers in Manchester voorlopig weinig heil. Waterstof, dat zijn intrede heeft gedaan als vervanger van benzine voor auto's, is veel zwaarder dan kerosine en moeilijker toe te passen in de lucht. Het maken ervan kost op zich al veel energie. Bovendien blijft het probleem van de contrails bestaan.

De Britten hebben uitgebreid onderzoek gedaan naar de invloed van de luchtvaart op gezondheid, variërend van aandoeningen als gevolg van het vliegen zelf (slaapstoornis, trombose, ziektes aan de luchtwegen, kanker) en effecten op de grond, zoals geluidsoverlast. Ken Hume van het luchtvaartcentrum zegt dat er een belangrijk onderscheid bestaat tussen irritatie en werkelijke schade. ,,Uit een survey bij de luchthaven van Belfast bleek dat de bewoners van arbeidershuisjes vlakbij de startbaan veel minder klachten over geluidsoverlast hadden dan de eigenaars van villa's aan de kust.'' Overlast is arbitrair. De één heeft wel last van vliegtuiglawaai, de ander niet. Er bestaat ook een correlatie tussen economisch belang en irritatie: zij die hun geld verdienen in de luchtvaart klagen veel minder. ,,Het is opvallend dat er over emissie bijna geen klachten zijn, terwijl het effect daarvan op de gezondheid veel groter is'', zegt Hume.

Professor Thomas en zijn staf realiseren zich het grote dilemma van de luchtvaart. Aan de ene kant is het een ideale manier van snel vervoer, waar door de scherp gedaalde prijzen een groeiend aantal mensen gebruik van kan maken, aan de andere kant staan de kosten en de grenzen aan de groei. ,,Net nu iedereen dankzij de prijsvechters zich kan permitteren om te vliegen komen wij als vervelende onderzoekers hen vertellen dat het anders moet. Toch zullen mensen moeten accepteren dat ze niet voor altijd goedkoop zullen kunnen vliegen en dat ze de kosten van milieuverontreiniging een keer zullen moeten betalen.'' De meeste overheden bagatelliseren de negatieve gevolgen van de luchtvaart liever, omdat de sector veel inkomen genereert. ,, In menige regio is de luchthaven de grootste bron van economische activiteit. Niemand wil in eigen vlees snijden.''

Uiteindelijk, zo denkt Callum Thomas, zullen de problemen van vervuiling en geluidsoverlast door de techniek grotendeels worden opgelost. ,,Eens zullen vliegtuigen misschien verticaal kunnen stijgen en dalen. Er zijn ook ontwerpen voor volkomen geluidsarme toestellen. En er komen vast motoren die bijna niet vervuilen. Maar het zal nog heel lang duren voor het zover is, zeker 30 tot 40 jaar. En de vraag is of dat, gezien de groei in het luchtverkeer, nog op tijd komt. Het kan ook een keer te laat zijn.''

Dit is het laatste deel in een serie over 100 jaar luchtvaart. Eerdere delen verschenen op 16,17 en 18 december.

    • Lolke van der Heide