`Concurrentie in bouw gefrustreerd'

Mededingingsautoriteit NMa heeft ongekend forse boetes uitgedeeld aan bouwbedrijven: 100,8 miljoen euro. Maar afronding van de kwestie zal nog lang duren. Bouwers gaan de strijd aan.

,,Beul, maak het kort.'' Dat was vorig jaar december de oproep van bouwvoorman Elco Brinkman bij de presentatie van het rapport van de parlementaire enquêtecommissie naar de sector.

Kort werd het niet. Tussen de politieke bevindingen en de eerste boetegolf van de kartelautoriteit NMa van vandaag zit een jaar en een week. Fors werd het wel. In totaal legde de NMa voor 100,8 miljoen euro boetes op. Niet eerder waren NMa-boetes zo hoog. Bij vijf projecten hebben 22 ondernemingen volgens de NMa sinds de nieuwe Mededingingswet van 1998 de wet overtreden. Prijsafspraken werden volgens de NMa gemaakt, verboden aanbestedingsafspraken, overeenkomsten over marktverdeling. Alles bij elkaar ,,zeer ernstige overtredingen. De concurrentie in de bouwsector is ernstig gefrustreerd en opdrachtgevers zijn benadeeld.''

Of dat inderdaad zo is, zal de rechter moeten uitmaken. Op een enkeling na kondigen de bouwers vandaag in persberichten aan zich ,,juridisch te gaan verweren'' (Ballast Nedam) of in ieder geval ,,de bevindingen te bestuderen'' (Heijmans) en ,,indien de bevindingen daartoe aanleiding geven, zal de onderneming gebruikmaken van de mogelijkheid bezwaar aan te tekenen'' (BAM).

Dat kan, geeft de NMa zelf al aan in de verklaring waarin de boetes worden bekendgemaakt. Tegen de sanctiebesluiten kan eerst bezwaar worden aangetekend bij de NMa zelf, daarna bij de Rotterdamse rechtbank en ten slotte in hoger beroep bij het College van Beroep voor het bedrijfsleven.

Dura Vermeer neemt als enige van de grote bouwers een afwijkende stelling in. Deze niet-beursgenoteerde onderneming wil met de NMa overleggen ,,om te komen tot een open dialoog met alle belanghebbenden in deze kwestie, met het oog op de toekomst van de totale bedrijfstak bouw''. Wat die oplossing precies zou moeten zijn, blijft onduidelijk. Wel hebben de bestuurders van VolkerWessels en Heijmans al eerder gezegd te willen praten over een schikking die de pijn zou kunnen beperken in tijd. Volgens RTL Nieuws zou bouwer Heijmans via een lobbybureau Tweede-Kamerleden benaderen om aan te dringen op een schikking. Maar Heijmans ontkent dat.

Medewerking door bouwbedrijven met het onderzoek van de NMa was er amper, de afgelopen twee jaar. De NMa constateerde veertien overtredingen van medewerking; slechts twee kleinere bedrijven (van de 22 bedrijven in totaal) gaven vrijwillig openheid van zaken – met als dank strafvermindering.

De bouwfraudeaffaire kwam in 2001 aan het rollen doordat oud-directeur Bos van Koop een schaduwadministratie naar buiten bracht. Deze boekhouding werd door het bedrijf bijgehouden om zicht te houden op de gemaakte prijsafspraken. Koop heeft in deze zaak niet eerder commentaar willen geven en doet dat ook vandaag niet.

BAM belijdt als enige schuld. De raad van bestuur ,,betreurt ten zeerste dat, mocht daar sprake van zijn, niet alle bedrijfsonderdelen de [...] regelgeving hebben nageleefd.'' De bouwondernemingen verwijzen (uitgezonderd Ballast Nedam) in de laatste alinea in vergelijkbare bewoordingen naar de ingevoerde gedragscode en de cultuuromslag die zou zijn bereikt. Politici hebben bij herhaling tegengesproken dat de bouw nu anders zou opereren. Zij vinden daarvoor bewijs in een van de vijf zaken, de verbouwing van twee straten in Amsterdam-Noord. De boete is hier relatief beperkt, 25.900 euro, het is maar een kleine zaak. Maar opvallend is dat de prijsafspraken gemaakt zijn toen de enquête al bijna afgerond was – en de maatschappelijke onrust over de bouwfraude al meer dan een jaar voortduurde.

Bij het opleggen van de boete is de NMa gehouden aan een plafond van 10 procent van de met een besmet bouwproject behaalde omzet. Ook al zou de NMa forser willen straffen, dan mag zij dat niet. Dat plafond is bij vier bouwers van de zogeheten `Schiphol Acht' bereikt. Bij welke dat plafond is bereikt, mag de NMa niet bekendmaken. Bestond dit maximale boetepercentage van 10 procent niet, dan zouden de Schiphol-boetes 20 miljoen euro hoger zijn uitgevallen.

De gevolgen voor de ondernemingen zijn nog onbekend. Uiteraard, zo stelt Dura Vermeer, hebben de boetes gevolgen voor de financiële positie van de onderneming en de werkgelegenheid (de bouw heeft in heel Nederland 420.000 werknemers). Bouwer BAM neemt het zekere voor het onzekere: een voorziening van 27,5 miljoen euro. Ook verlaagt het bedrijf de winstverwachting van 80 tot 52,5 miljoen euro. Beleggers schrokken niet van de boetes. Het aandeel Heijmans steeg 5 procent, Ballast 0,4 procent stijging en BAM 10 procent. De aandelen waren al fors in waarde gedaald nadat justitie afgelopen dinsdag zei bouwers te gaan vervolgen.

Naar het zich nu laat aanzien, volgen de komende jaren tientallen processen over de zaak. De NMa komt de komende maanden nog met meerdere boetes, justitie onderzoekt nog twintig bouwbedrijven en tachtig werknemers en ook zestig gemeenten willen hun vermeende benadelingen terugbetaald krijgen via de rechter. Met de boetes van vandaag is het einde nog niet in zicht.