`Arme kinderen moeten zelf kansen grijpen'

Staatssecretaris Nijs wil dat universiteiten en hogescholen hun studenten kunnen selecteren, en de hoogte van het collegegeld kunnen aanpassen aan de studie. ,,Studenten moeten hun toekomst meer in eigen handen nemen.''

Maakt staatssecretaris Annette Nijs een einde aan het egalitaire hoger onderwijs in Nederland? ,,Ik wil de illusie doorbreken dat alle studenten gelijk zijn. Ik wil meer differentiatie in de opleidingen. Wat blijft, is dat iedereen gelijke kansen behoudt. Het wordt niet zo dat je niet kunt gaan studeren omdat je geen geld hebt.''

De ministerraad stemde vandaag in met de plannen van Nijs. Vooraf rekende ze er al op dat haar collega's in het kabinet meteen akkoord zouden gaan. De tijd is rijp voor een nieuwe trend in het denken over onderwijs: weg met de gelijkschakeling, leve het onderscheid. Slimme studenten moeten meer geprikkeld worden, topopleidingen moeten internationaal kunnen concurreren. Nivellering is schadelijk voor de kenniseconomie die Nederland wil zijn. Premier Balkenende zei het al in zijn rede bij de opening van het academisch jaar in Leiden: de gelijkheidsdeken moet worden opgeschud. Nijs gebruikte de metafoor aanvankelijk als titel voor haar beleidsnotitie, maar in de ministerraad werd vandaag een andere titel gekozen: `Ruim baan voor talent'. ,,Ik vond het een mooie titel. Ik heb Balkenende niet gevraagd om de inleiding te schrijven, maar ik weet dat hij hierachter staat.''

Nijs biedt de universiteiten en hogescholen vanaf september 2004 drie instrumenten om onderscheid te maken in opleidingen: verlaging van het collegegeld, verhoging van het collegegeld en selectie door middel van gestandaardiseerde toelatingstesten. Zo kunnen respectievelijk impopulaire opleidingen aantrekkelijker worden gemaakt, goede opleidingen de internationale top halen en instellingen beter inschatten waar een student op zijn plaats is.

Is het niet vreemd om tegelijk te streven naar selectie van studenten en verhoging van de deelname aan het hoger onderwijs?

,,Het percentage jongeren dat hoger onderwijs volgt, is nu 42 procent en dat moet omhoog, dat klopt. Dat kan door het rendement te verbeteren. We moeten iets doen aan de 30 procent uitval waar we nu mee zitten. Als studenten door een toelatingstest vroegtijdig op een ander spoor worden gezet, zal de uitval door verkeerde studiekeuze afnemen. Het is niet mijn bedoeling om het totale aantal studenten terug te brengen. We gaan voor méér hoger opgeleiden, zowel wat betreft de instroom van eerstejaars als de uitstroom van afgestudeerden.''

Verlaging van het collegegeld is een middel om impopulaire studies te stimuleren. Welke opleidingen krijgen de voorkeur?

,,In eerste instantie denken we aan bèta- en techniekstudies. Precieze studies hebben we nog niet geselecteerd. Maar het is breder, het gaat om opleidingen waar een maatschappelijk tekort aan bestaat. Denk ook aan lerarenopleidingen, de zorgsector of de studie Duits, waar landelijk nog maar zo'n twintig studenten op afkomen.''

Onder studenten, bij de instellingen en in het bedrijfsleven bestaat scepsis over de aantrekkingskracht van gratis bètastudies. Motiveren van middelbare scholieren zou een beter middel zijn.

,,Dit is een van de middelen die we inzetten om het tekort aan bèta- en techniekstudenten op te lossen. Natuurlijk kijken we ook naar aan een betere aansluiting tussen middelbare school en universiteit, zelfs naar speciale programma's voor het basisonderwijs.''

Universiteiten en hogescholen kunnen zelf aangeven welke maatregelen ze willen uitproberen. Verwacht u veel belangstelling?

,,Zeker, men heeft hier grote behoefte aan. Wat men zich niet realiseert, is dat veel instellingen in feite al selecteren. Van de 1.300 opleidingen in het hoger onderwijs zijn er nu al 53 met een `capaciteitsfixus'. De meeste daarvan zijn medische opleidingen, maar ook hbo-opleidingen in communicatie en journalistiek selecteren. Ze hebben een manier gevonden om binnen de wet een limiet te stellen aan het aantal eerstejaars.''

Eigenlijk doet u dus niets nieuws?

,,Dit is wel degelijk een trendbreuk, maar niet zozeer wegens de maatregelen zelf. De breuk betreft het open op tafel leggen van een praktijk die op een aantal plaatsen al gangbaar is. Ik doorbreek het taboe om daarover te spreken.''

Waarom is dat taboe juist in Nederland zo groot, waarom hecht men juist hier zo sterk aan gelijkheid in het onderwijs?

,,Het credo `doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg' zit ingebakken in de Nederlandse cultuur. Het is het verhaal van de kop die niet boven het maaiveld mag uitsteken. Er is een grote angst dat mensen buiten de boot zullen vallen, we willen niemand uitsluiten. Dat wil ik ook niet.''

Toch is dat er wat er zal gebeuren, zullen tegenstanders van uw plannen zeggen.

,,Iedereen behoudt gelijke kansen. Wel moeten studenten hun toekomst meer in eigen hand nemen. Ze moeten de stap willen zetten om geld te lenen. Je ziet al dat er steeds meer wordt geleend in Nederland, dat duidt op lef. Dat lef moet worden uitgebouwd, de angst om te lenen moet worden overwonnen.''

Dat betekent dus een tweedeling: rijke studenten hoeven niets te overwinnen, arme studenten wel.

,,Tweedeling vind ik een groot woord. Studenten komen nu uit een veel bredere achtergrond dan dertig jaar geleden. Arbeiderskinderen zijn al getraind in het zelf initiatief nemen. Ik ga mee in die ontwikkeling, hun emancipatie wordt verder uitgebouwd. Ze moeten zelf hun kansen grijpen. Geselecteerd worden voor een studie geeft heel veel zelfvertrouwen. Die studenten hebben het gevoel dat ze het gaan maken, en terecht.''