Dure rand is wennen voor Z-Afrika

Geen munt is het laatste jaar zo sterk geworden als de Zuid-Afrikaanse. De sterke munt zet de export van het land zwaar onder druk.

De supermarkt voor onbemiddeld Zuid-Afrika, Shoprite, haalt zijn kalkoenen deze kerst uit Brazilië. Achtenzeventigduizend zijn er besteld. De kans is groot dat tegen het eind van de week nog eens met Rio wordt gebeld, voorspelt het management. De kalkoenboeren in de Karoo is niets gevraagd. Sinds de nationale munt deze maand de hoogste koers in de afgelopen drie jaar bereikte, is het vlees uit het hart van Zuid-Afrika's boerenland duurder dan dat van over de oceaan.

Zeker, de wederopstanding van de rand is voor de Zuid-Afrikaanse consumenten en importeurs een verademing na de dramatische koersval in de laatste maanden van 2001. Ten opzichte van de Amerikaanse dollar herwon de rand de afgelopen twee jaar ten minste 70 procent van zijn waarde. De munt is nu de sterkste stijger in de `opkomende markten', en dat is, na de neerwaartse spiraal van de afgelopen vijftien jaar, wennen.

Zeker, de Zuid-Afrikaanse jetset kan weer op skivakantie: een geheel verzorgde reis naar Zwitserland kost nog maar half zo veel als in 2001. Zoals ook de digitale camera, de grootbeeldtelevisie en de stereoset met speakers in alle hoeken van de huiskamer ruim de helft goedkoper zijn geworden.

Zeker, de centrale bank heeft de rente sinds juni al met 550 basispunten verlaagd, afgelopen donderdag ging er weer 0,5 procent vanaf. De gemiddelde maandelijkse hypotheeklasten zijn het afgelopen jaar met 30 procent gedaald. De rentevoet, nu 11,5 procent, heeft sinds 1981 niet zo laag gestaan – 1981, toen moesten de bloedigste botsingen tussen de zwarte jeugd en de apartheidspolitie nog komen, toen deden alleen twijfelachtige regimes zaken met Zuid-Afrika, toen was economie iets voor slegs blankes.

Toch klinkt de jammerklacht van Zuid-Afrika's grootste bedrijven én de vakbonden steeds luider sinds de rand op anabole steroïden lijkt te lopen, zoals de Sunday Independent grapte. 's Werelds bekendste speculant en filantroop George Soros spreekt zelfs over een ,,overgewaardeerde'' rand en vreest dat de concurrentiepositie van de Zuid-Afrikaanse economie in gevaar komt.

Textiel, toerisme, bouw en de mijnindustrie hebben al grote averij opgelopen en schrappen massaal banen. Volgens het Zuid-Afrikaanse CBS gingen tussen juli en september meer dan 60.000 banen verloren. AngloPlatinum, dochter van mijngigant AngloAmerican, heeft de uitbreidingsplannen voor volgend jaar bevroren. South African Airways (SAA) leed in 2002/2003 een verlies van 7 miljard rand (0,8 miljard euro). Als een van de weinige luchtvaartmaatschappijen die nauwelijks last hadden van `11 september', ligt SAA nu aan het beademingsapparaat van het ministerie van Financiën.

De rand klimt steeds hoger op de rug van een zwakke dollar en stijgende grondstoffenprijzen. Platina is in Amerikaanse dollars de afgelopen 23 jaar nog niet zo duur geweest. Goud heeft sinds 1996 niet zoveel opgebracht, in Amerikaanse dollars althans.

In randen verliest de mijnindustrie net zoveel als de grondstofprijzen in dollars stijgen: in 2003 steeg de goudprijs in dollars met 15 procent maar de opbrengst in randen daalde met 15 procent. De mijnindustrie, goed voor zo'n 40 procent van de aandelen op de beurs in Johannesburg, voorspelt een verlies van 20 miljard rand voor 2003, wat mogelijk aan 120.000 werknemers de baan kan kosten.

Werkgelegenheid is de achillespees van de ANC-regering van president Thabo Mbeki. Zij hoopt volgend jaar met een twee derde meerderheid de verkiezingen te winnen. Sinds het Afrikaans Nationaal Congres in 1994 aan de macht kwam, gingen naar schatting 1 miljoen banen verloren.

De Zuid-Afrikaanse economie moet volgens berekeningen van de regering jaarlijks 6 tot 7 procent groeien om de stijgende werkloosheid in te dammen. Het bruto binnenlands product (bbp) zal dit jaar, geremd door een sterke rand, naar verwachting niet meer dan 2 procent stijgen.

Exporteurs zouden de rand het liefst vastnagelen op 8,50 tegen de Amerikaanse dollar. Nu schommelt de Zuid-Afrikaanse munt rond 6,50 tegen de dollar (8,00 tegen de euro). Volgens analist Azar Jammine van Econometrix verzuimt de Zuid-Afrikaanse regering om de rand tegen het grillige internationale humeur te beschermen. Zuid-Afrika's buitenlandse valutareserves bedragen slechts 7,5 miljard dollar, de helft van bijvoorbeeld de Chileense economie. ,,Mijn grootste zorg is dat de rand volgend jaar instort en dat we dan weer zonder wapens staan'', aldus Jammine tegen de Financial Mail.

Het hoofd van de centrale bank, Tito Mboweni, lijkt inderdaad niet te geloven in een duurzaam sterke rand en (naar Afrikaanse begrippen) lage inflatie, nu 4,1 procent. Zijn beslissing vorige week donderdag om de rente slechts 0,5 procent naar beneden aan te passen verraadt twijfels over de toekomst. Persbureau Reuters had daags ervoor 22 vooraanstaande economen gepeild en iedereen voorspelde een verlaging van ten minste 100 of zelfs 200 basispunten. Dat was leuk geweest voor de kerstinkopen, maar die zijn volgens Mboweni al goedkoop genoeg.

    • Bram Vermeulen