Over bouwfraude praten bedrijven niet meer

Vier bouwbedrijven worden vervolgd, evenals twaalf werknemers. Dat is slechts het begin van de juridische nasleep van de bouwfraude. Is er al wat veranderd in de bouw?

Of er niet al te lang bij de bouwfraude kan worden stilgestaan? Het was begin september, en Wim van Vonno wilde liever ergens anders over praten. De bestuursvoorzitter van BAM – 30.500 werknemers, een van de tien grootste bouwers in Europa – had het op de halfjaarlijkse persconferentie liever over de aflossing van de schuld van honderden miljoenen euro's van zijn concern, over de bedrijfsonderdelen die hij moest verkopen om de bankrekening van de onderneming weer aan te zuiveren of zelfs nog over de vijfhonderd werknemers die hij op straat moest zetten omdat er geen werk meer voor hen is.

Maar over de bouwfraude? Liever niet.

Van Vonno geeft dan ook zichtbaar kribbig het gevraagde antwoord: ,,Eén.'' De vraag was hoeveel van zijn werknemers ontslagen zijn na het overtreden van de wet (het maken van illegale prijsafspraken, meedoen aan vooroverleg, omkopen van ambtenaren in ruil voor informatie over bouwprojecten) sinds de eerste verhalen over bouwfraude in de zomer van 2001 naar buiten kwamen. Eén. En voor de duidelijkheid: het was geen bestuurder, ,,en het was nog helemaal aan het begin'', zo voegt Van Vonno eraan toe. Bouwers hebben het liever ergens anders over.

Vorig jaar december kwam de parlementaire enquêtecommissie bouwnijverheid met haar bevindingen. Aannemers ,,maakten jacht op uitnodigingen'', vooroverleg voor het maken van illegale prijsafspraken kwam structureel voor, ,,vele, zo niet alle grote bouwbedrijven'' hadden een systeem van onwettige verrekensystemen, honderden bedrijven hadden nagelaten hun verantwoordelijkheid te nemen en zich te distantiëren van de wetsovertredingen, en het ,,smeren en fêteren'' door bouwers van ambtenaren hoorde bij het ,,dubbelleven'' van de sector. Et cetera.

Gisteren maakte justitie bekend vier bouwbedrijven (naast Van Vonno's BAM ook nog Heijmans, VolkerWessels en Koop Tjuchem, de geplaagde bouwer met wiens schaduwboekhouding de zaak aan het rollen werd gebracht) en twaalf werknemers te gaan vervolgen. De aanklachten variëren van overtreding van de mededingingswet (het maken van onwettige prijsafspraken) tot omkoping van ambtenaren en deelneming aan een criminele organisatie. Over twaalf ambtenaren, tachtig bouwwerknemers en twintig bedrijven en overheidsinstellingen wordt nog beslist. Bouworganisatie AVBB sprak van ,,weer een zwarte dag'' voor de sector.

Wat is er veranderd in de sector, sinds het einde van de enquête een jaar geleden? Of er nog steeds overlegd wordt, is onduidelijk. Sommige bedrijven zeggen van wel, kartelautoriteit NMa constateerde eerder nog een voortzetting ervan. Omdat het systeem van prijsafspraken in elkaar klapte, daalden in ieder geval de prijzen van bouwprojecten. Veel bouwers zeggen immers te zijn opgehouden met overleg.

Hoewel de ministers Dekker, Peijs en Brinkhorst vorige maand opriepen tot een herstel van vertrouwen, is de relatie tussen individuele bouwbedrijven en aanbestedende overheden verpest. Ambtenaren willen elke schijn van afspraken met aannemers vermijden en stellen zich rigide op.

De sector heeft ook vrijwillig actie ondernomen. Blikvanger is de gedragscode, waarvan de definitieve versie na een jaar onderling steggelen sinds deze maand van kracht is. In deze gedragscode staan geboden als `gij zult niet omkopen' en `zorg dat uw administratie op orde is'. Relatiegeschenken boven 100 euro mogen nog wel worden aangenomen, zolang de indruk maar niet ontstaat dat een tegenprestatie wordt verlangd. Wel moeten geschenken boven dit bedrag gemeld worden bij een toezichthouder binnen het bedrijf die hiervoor aangesteld moet worden. Ook wanneer werknemers binnen het bedrijf andere mogelijke wetsovertredingen constateren, kunnen zij dit bij deze vertrouwenspersoon melden.

Ondernemingen die de gedragscode toepassen en naleven, kunnen zich aanmelden bij de Stichting Beoordeling Integriteit Bouwnijverheid (SBIB). Deze organisatie, die wordt voorgezeten door drie hoogleraren, is een andere actie die de branche heeft ondernomen na de bouwfraude. De SBIB, vanaf volgende maand operationeel, houdt een register bij. Wanneer de gedragscode wordt overtreden, kan het bedrijf van de lijst geschrapt worden. De aangesloten bedrijven hopen dat registratie bij de SBIB op den duur wordt gezien als een keurmerk, zodat door opdrachtgevers het kaf van het koren gescheiden kan worden.

,,Maar om nou te zeggen dat alles snel genoeg gegaan is? Nee'', zegt Paul Wouters van bouwwerkgeversorganisatie AVBB. Volgens hem heeft het zo lang geduurd dat de gedragscode en het register er waren omdat discussie ontstond onder de bouwers welke sancties de SBIB mocht opleggen.

Ten slotte heeft de bouw nog een andere actie ondernomen. De jonge Franse wetenschapper Isabelle Maignan van de Vrije Universiteit werd – op haar eigen verzoek – ingeschakeld om zowel bij leden van brancheorganisaties AVBB en BouwNed en enkele bouwbedrijven, waaronder het nu vervolgde Heijmans, tientallen lezingen te geven over imagoschade. Maignan neemt fors stelling, vergelijkt de bouwsector met een maffiose en maatschappijvreemde organisatie.

,,Haar ideeën zijn niet altijd even realistisch'', zegt Wouters van de AVBB, die haar desondanks keer op keer uitnodigde. Maignan vindt bijvoorbeeld dat de verantwoordelijke bestuurders van bouwbedrijven hadden moeten aftreden. Dat is niet gebeurd. ,,Bouwers begrijpen haar verhaal wel, maar zijn nog wat onwennig. Ze zijn grootgebracht in een heel andere cultuur.''

De acties die de bouwsector heeft ondernomen, waren alle toekomstgericht. Verantwoording voor het verleden blijft nog uit. Zo is niet bekend wat er bij – mogelijke – bedrijfsinterne onderzoeken naar boven kwam, wat (en of) betrokken werknemers en bestuurders voor sancties opgelegd hebben gekregen.

De bouwers zelf verklaren hun defensieve houding met de juridische consequenties die eventuele openbare schuldbekentenissen zouden kunnen hebben. Die risico's zijn reëel.

Nog deze maand wordt bekend welke boetes de kartelautoriteit NMa gaat opleggen aan bouwbedrijven die de wet hebben overtreden door vooroverleg te plegen en prijsafspraken te maken. Volgende maand treden daarnaast ook de gemeenten, verenigd in de Stichting Regres en Verhaal Kosten Bouwfraude, naar buiten en vragen zij om vervolging van een nog onbekend aantal ondernemingen. De zaak die bekend werd als `bouwfraude' is daarmee nog lang niet voorbij voor de sector. Ook al kijkt deze liever vooruit. Tijdens de veertig zittingsdagen die nu al voor najaar 2004 zijn gereserveerd, wordt het verleden weer wekenlang openbaar.

www.nrc.nl Dossier bouwfraude

Dit is het eerste deel van een korte serie over de bouw een jaar na de parlementaire enquête.