`Het wordt almaar erger'

De minister die jarenlang het gezicht was van het ontwikkelingsbeleid, is nu hoogleraar in de theorie en praktijk van internationale ontwikkeling. En nogal somber gestemd.

Prof. Pronk, geen man voor een voorzichtige academische verhandeling, greep zijn inaugurele rede op het Haagse Institute of Social Studies aan voor een onheilspellend betoog over de relatie tussen globalisering en de groeiende kloof tussen rijk en arm. Een arme onderlaag, die ongeveer een derde deel van de wereldbevolking omvat, raakt volgens hem steeds meer in de verdrukking.

Opzettelijk ontneemt de omvangrijke middenklasse de paupers hun toch al geringe kansen. Steeds meer leggen de welvarende burgers beslag op de almaar schaarsere hulpbronnen, op drinkwater, op vruchtbaar land, op prettige woongebieden. De armen zijn door dat proces inmiddels ,,onterfd''. Pronk: ,,Globalisering veranderde in bezetting, of in de woorden van president Mbeki van Zuid-Afrika, in wereldwijde apartheid.''

In zijn rede somde Pronk een aantal cijfers op om zijn sombere theorie te staven. Arme mensen in sloppenwijken zonder waterleiding betalen tegenwoordig vaak tien keer zoveel per kubieke meter drinkwater als rijkere mensen, die op de gewone gemeentelijke waterleiding zijn aangesloten. De hoeveelheid land per arme boer is geslonken van minder dan vier hectare in de jaren '70 tot minder dan een halve hectare in de jaren '90. Een vrouw in Afrika bezuiden de Sahara heeft honderd keer zoveel kans tijdens haar zwangerschap of bij de bevalling het leven te laten als een vrouw in het Westen. In de jaren '60 verdiende de rijkste 20 procent in de wereld dertig keer zoveel als de armste 20 procent van de bevolking. Inmiddels verdient de rijkste 20 procent al ruim zeventig keer zoveel als de onderste 20 procent.

Het patroon van een onverzadigbare middenklasse die alles opslokt, blijft allerminst beperkt tot de rijke landen. In de meeste ontwikkelingslanden heeft de bovenlaag, die bovendien het staatsapparaat controleert, aansluiting gezocht met de middenklasse elders in de wereld. Lustig staan de vertegenwoordigers daarvan via e-mail en gsm met elkaar in contact en drijven handel. Ze hebben hun markten opengesteld en zijn bezig de rol van de overheid terug te dringen. Daardoor blijft er nog minder geld voor investeringen in onderwijs en volksgezondheid over dan toch al het geval was. Met als gevolg minder kansen op ontwikkeling voor de armen.

Uw verhaal klinkt als een nieuwe vorm van Verelendung van de onderklasse van Karl Marx.

,,Nee, bij Marx ging het om de uitbuiting van arbeiders. Dit is eigenlijk nog erger, want het gaat om uitsluiting. Tegen uitbuiting kun je je nog verzetten. Tegen uitsluiting heb je geen instrumenten, je bent al je wapens kwijt. Je kunt er alleen in als iemand de deur van binnen uit voor je openmaakt.''

Was de toestand voor de globalisering op gang kwam beter?

,,De houding was toen anders. Tot een jaar of twintig geleden was er bij de middenklasse uit een welbegrepen eigenbelang het besef dat de armen nodig waren. Als je die koopkracht gaf, kon je er zelf beter van worden. Door de globalisering is die noodzaak er niet meer. De middenklasse heeft nu door de grotere schaal van de economie voldoende mogelijkheden koopkracht buiten het eigen land aan te boren. Ze heeft de eigen armen dus niet meer nodig.''

De internationale gemeenschap heeft in 2000 de Millennium Ontwikkelingsdoelen uitgeroepen om de armoede in de wereld in 2015 te halveren. Gelooft u daarin?

,,Het was op zichzelf een doorbraak dat leiders op het hoogste politieke niveau zich daar achter stelden. Maar er is niet precies aangegeven hoe men de doelen wil realiseren. Zoiets wekt ten onrechte al gauw de indruk dat het goed gaat, ook al is dat helemaal niet zo. Het criterium dat voor armoede wordt gehanteerd, een inkomen van minder dan een dollar per dag, is mensonwaardig. Ook van een dollar per dag kun je nog niet leven. Het inkomen alleen zegt niet alles over de armoede. Ik geloof bovendien dat er van de doelen niet veel terecht zal komen als bij voorbeeld de Wereldhandelsorganisatie (WTO) er niet bij wordt betrokken.''

Hoe loopt dit af?

,,Ik weet het niet. Mensen komen niet zomaar in opstand omdat ze arm zijn. Armoede is ook niet de belangrijkste reden voor terrorisme. Wel kan die leiden tot haat en haat kan weer leiden tot geweld.''

    • Floris van Straaten