`Monsieur Ader was de eerste die vloog'

Morgen is het 100 jaar geleden dat de mens voor het eerst gemotoriseerd vloog, en wel in de Verenigde Staten. Maar de Fransen claimen de echte luchtprimeur, in 1890.

Een opgezette vleermuis en een vliegmachientje zweven zachtjes naast elkaar aan touwtjes in een glazen kastje. Het lucht- en ruimtevaartmuseum op het Parijs vliegveld Le Bourget is de trotse bezitter van het eerste `vlieg-tuig' uit de geschiedenis: de Éole, gebouwd in 1890 door de Franse ontwerper Clément Ader. Het origineel is onder restauratie zegt de suppoost, maar hij wijst naar de vitrine voor het schaalmodel en zegt: ,,Monsieur Ader was de eerste die vloog''.

Wie dwaalt door de hal `Débuts de l'Aviation' van het museum vliegt even terug naar de tijd van de luchtpioniers. Tientallen originele of nagemaakte vliegtuigen en ballonnen, stationsgebouwen, geluiden, foto's, zelfs de geur van hout, linnen en benzine roepen een beeld op uit een ver verleden, rond 1900, toen vliegen nog een ongekende sensatie was.

Ingenieur Ader zou op 9 oktober 1890 nabij Parijs met zijn Éole (naar Aeolus, de klassieke Griekse god van de wind), vliegend een afstand van 50 meter hebben afgelegd, twintig centimeter boven de grond. Ader had wel getuigen opgetrommeld, maar er was geen fotograaf. De Amerikaanse Pioneer Aviation Group geeft op haar website de `vader van de Franse luchtvaart' het voordeel van de twijfel: ,,Het lijkt erop dat hij inderdaad een korte vlucht maakte dicht bij de grond. De Éole had een stoommotor waardoor een lange vlucht onmogelijk was en ontbeerde voorzieningen voor besturing van het toestel.'' Vliegen als een vleermuis bleek voor de mens niet weggelegd, de enige vinding van Ader die overleefde is het woord avion, Frans voor vliegtuig.

13 jaar later, 17 december 1903, 's ochtends om 09.35, Kitty Hawk in de Amerikaanse staat North Carolina: uitvinder Orville Wright vliegt in de gemotoriseerde Flyer, samen met broer Wilbur gebouwd, op enkele meters hoogte over een afstand van ongeveer 36 meter. Het gevaarte ploft na twaalf tellen pardoes in het zand. Was dat dan wel een `gecontroleerde en bestuurde vlucht'? ,,Waarschijnlijk niet'', zegt Peter van de Noort van het luchtvaart-themapark Aviodrome in Lelystad. ,,Maar later op die dag werden er nog drie vluchten gemaakt. Bij de laatste vloog Wilbur 59 seconden over een afstand van 260 meter en had hij het toestel onder controle. Eigenlijk was Wilbur Wright de eerste mens die echt vloog.'' In het Aviodrome – vorige maand geopend, voorheen gevestigd op Schiphol onder de naam Aviodome – staat een replica van de Wright Flyer A, een verbeterde versie van het oertoestel uit 1903. Hiermee voerde de Franse graaf Charles de Lambert in juni 1909 boven het Brabantse Etten-Leur de eerste vlucht in Nederland uit. Lang duurde het niet, na drieënhalve minuut kwam er water in de motor, en was het afgelopen.

Op de houten reling die de replica in Lelystad beschermt, staat de lijfspreuk van ene ingenieur John Roozendaal, de man die voor zover bekend in 1908 als eerste Nederlander een vlucht maakte, in de VS. De toekomst van de luchtvaart zou ,,glorierijk en van ongeëvenaarde betekenis voor het leven der volken'' zijn, verwachtte Roozendaal.

Die glorie is in economische zin niet helemaal uitgekomen. Het vervoer door de lucht veranderde samenlevingen weliswaar ingrijpend, maar de luchtvaart zelf is over de hele linie nooit een florerende sector geworden. Hoofdoorzaak ligt in de vermenging van politiek en economie. De luchtvaartmaatschappijen die werden opgericht – de KLM in 1919, de oudste nog bestaande maatschappij – ontwikkelden zich tot staatsbedrijven naar het model van de spoorwegen. Deze `vliegende ambassades' hoefden niet naar winst te streven. ,,De steun van de nationale overheden aan de nationale luchtvaartmaatschappijen voorkwam dat er ruimte ontstond voor particulier initiatief'', aldus Peter van de Noort. Pas met de komst van charterbedrijven in de jaren zestig en de langzaam op gang komende liberalisatie van de luchtvaart vanaf 1970 kwam een normale bedrijfsvoering met een winst- en verliesrekening op gang.

Op Le Bourget staat het meest prominente slachtoffer van de marktwerking: de Concorde, die dit najaar ophield te vliegen. Het mooiste, sierlijkste en snelste passagierstoestel ooit gebouwd bleek economisch niet langer haalbaar. 100 jaar geleden scheidden de wetten van de fysica de winners van de losers in de luchtvaart. Nu is het de wet van vraag en aanbod.

Eerste deel in een serie over 100 jaar luchtvaart. Morgen deel 2: Fokker