Magere kerst in Berlijn

Na lang onderhandelen bereikten de partijen in de Duitse Bondsraad gisterochtend vroeg een akkoord. De uitkomst is een light-versie van Schröders Agenda 2010.

Een beetje pips verschenen de Duitse partijvoorzitters maandagochtend na tien uur onderhandelen voor de camera. Na weken touwtrekken was eindelijk een compromis gevonden over de nabije toekomst van de Duitse verzorgingsstaat. Iedereen was opgelucht, euforisch was niemand.

Het belangrijkste binnenlandse politieke project van de tweede regering-Schröder is geëindigd in een klassieke schikking tussen een coalitieregering en een machtige oppositie. De sociale hervormingen, verpakt in `Agenda 2010', komen er – in een light-versie. De belastingverlaging voor 2004 komt er ook – in afgeslankte vorm. Schröder's grote sprong voorwaarts wordt niet meer dan een flinke stap. Maar ook dat is altijd nog meer dan de eindeloze herhaling van holle frasen die het debat over de Duitse verzorgingsstaat decennia gedomineerd heeft. Schröder zelf sprak van een ,,tussenstation''.

Duitsland krijgt niet de heilzame schoktherapie die ondernemers en economen al jarenlang bepleiten. De Duitse conjunctuur krijgt komend jaar wel een impuls – ook al is het maar een kleine. In de regelgeving die de Duitse arbeidsmarkt omgeeft, wordt drastisch gesnoeid – ook al blijven een paar hete hangijzers liggen voor een volgende ronde.

Alleen regeren is al lastig, regeren met zijn allen is een beproeving. Duitsland wordt niet geleid door de kanselier, maar door het compromis. De Duitse grondwet en de Duitse kiezer wilden dat zo. In de Bondsdag heeft de roodgroene regering een krappe meerderheid van negen stemmen. In de Bondsraad, de deelstatenkamer, voert de oppositie de boventoon. En veel wetgeving moet nu eenmaal langs de vergadering van de minister-presidenten van de deelstaten. `Agenda 2010' omvat zestien wetsvoorstellen, over twaalf ervan mocht de oppositie meepraten.

Nadat de Bondsraad de voorstellen had afgekeurd, zocht een parlementaire commissie uit beide Kamers een oplossing. Toen dat niet lukte, grepen de partijvoorzitters in. De voorzitters van SPD, Groenen, CDU, CSU en FDP belegden een zogeheten Elefantenrunde en forceerden een resultaat. De nachtelijke topontmoeting onderstreept het belang van de operatie, maar aan het eindresultaat kleeft daarom ook de teleurstelling van de kleinste gemene deler.

Voor de oppositie was de verleiding groot de kanselier met een mislukking op te zadelen. Maar de christen-democraten en de liberalen konden zich geen stilstand veroorloven. Het is juist hun clientèle die al jaren roept om verandering in arbeidsregulering en belastingstelsel. En geen enkele politicus durft het aan de kiezer een (belasting)geschenk te onthouden. Zo kreeg Schröder zijn hervormingen, waarop Angela Merkel (CDU) en Edmund Stoiber (CSU) hun stempel mochten drukken. [Vervolg DUITSLAND: pagina 17]

DUITSLAND

Geschenk wordt een aardigheidje

[Vervolg van pagina 15] Het resultaat draagt duidelijk de sporen van al dat gesteggel. De belastingen gaan omlaag. Maar slechts met de tweederde van het oorspronkelijke plan. Geen verlichting van 22,8 miljard, maar een van 15 miljard. De regering wilde de maatregel voor 80 procent financieren met nieuwe schulden. Dat zagen christen-democraten en liberalen niet zitten. Zij wilden niet verder gaan dan 25 procent. Daarmee resteerden twee opties. Fiks bezuinigen op de 180 miljard die overheid jaarlijks aan subsidies verstrekt. Of, eenvoudiger, minder belastingverlaging. Het hoogste tarief van de inkomstenbelasting daalt nu van 48,5 procent naar 45 procent en niet tot 42 procent. Gesnoeid wordt in de subsidie voor het eigen huis (min 30 procent) en in het belastingvoordeel voor forensen. De tegemoetkoming, inmiddels gekrompen van een geschenk tot een aardigheidje, wordt betaald door bezuinigingen, de opbrengst uit privatisering en een bescheiden aandeel (23,5 procent) nieuwe schulden.

Het directe economische effect van het oorspronkelijke voorstel werd becijferd op 0,2 procentpunt extra groei in 2004. Het conjuncturele effect van een afgeslankte maatregel laat zich dan gemakkelijk raden. Daarnaast hopen politici op een psychologisch effect: de belastingverlaging moet het consumptiebeest in de behoedzame Duitse spaarder ontketenen. Maar met 100 euro extra maakt een modaal gezin nog geen wilde sprongen. De financiële markten reageerden dan ook sceptisch: de koersen van detailhandelsfondsen als Karstadt/Quelle en Metro daalden. De indexen daarentegen stegen. Dankzij Saddam, niet dankzij Schröder.

De opwinding over de belastingverlaging ontnam enigszins het zicht op Schröders Agenda 2010. Een omvangrijk project – de wetsvoorstellen beslaan 2.800 pagina's – dat onder andere tot een flexibelere arbeidsmarkt moet leiden. Geen luxe bij permanent hoge werkloosheid van gemiddeld negen procent. In bedrijven tot tien werknemers vervalt daarom de ontslagbescherming. Werklozen krijgen een lagere uitkering. Voor langdurig werklozen is elke baan straks ,,passende arbeid''. De oppositie had graag het verbindende karakter van CAO's aan banden gelegd, maar die bitter pil bleef de vakbonden bespaard.

Gerhard Schröder heeft voor zijn hervormingen eerst negen maanden gelobbied in eigen kring. Maandagnacht incasseerde hij een paar rake klappen van de oppositie om zijn project overeind te kunnen houden. En nog is het niet rond. Vrijdag zijn opnieuw beide Kamers aan zet. Kern van het probleem, verzuchtte daarom menig hervormingsgezind commentator, is de complexe (federale) bestuurstructuur. Pas na hervorming van het staatstbestel kan het land echt loskomen. Tot die tijd is iedere hervorming een klein wonder.