Ernst, racisme of ironie?

In 1975 las Gerard Reve op het poëziefestival van Kortijk het gedicht Voor eigen erf voor. Hij ging in het zwart gekleed; had zich omhangen met het ban-de-bomteken, de hamer en sikkel en het hakenkruis. Reve was zichtbaar nerveus, zoals tijdens elk optreden. Het gedicht had een verpletterende werking: Reve schoot zijn vuurpijlen af op de `gekleurde medemens', met name de Surinamers, die `onze roomblanke dochters' zouden onteren en `onze kassiers' beroven.

Was het ernst of grap, racisme of een literair schoolvoorbeeld van ironie?

Op dit aspect van Reves schrijverschap richt het programma Andere tijden zich. Presentator Hans Goedkoop neemt zware woorden in de mond, zoals racisme. Zelfs noemt hij de charmante kus die Reve aan minster Marga Klompé gaf bij de uitreiking van de P.C. Hooftprijs `verneukeratief'.

Reve is ondoorgrondelijk, dat is de uitkomst van dit boeiende programma. Indrukwekkend is het pijnlijke gesprek tussen Reve en de jonge jurist André Haakmat, de latere minister van Suriname. Haakmat betoont zich in al zijn boosheid om Reves uitval naar de zwarte mens uiterst diplomatiek en tactvol. Reve-kenner Tom Rooduijn en biograaf Nop Maas zijn ervan overtuigd dat Reve `profetische gaven' bezit en dat de racistische uitspraken of de leus `Dood aan de arbeiders!' puur ironisch zijn.

Een echte uitkomst biedt het programma niet. Reve provoceert graag, zoals zijn ex-partners Henk (Woelrat) en Willem (Teigetje) van Albada menen. Ook Reves uitspraak `een schrijver heeft een winkel' zorgt voor misverstanden. Reve suggereert dat hij als schrijver af en toe opzettelijk met hekelende uitspraken voor de dag moet komen. De boeken moeten immers verkocht. Er is een hypothetische vraag die niet aan de orde komt: stel dat Reve van begin af aan een `millionseller' was geweest, had hij die provocatie dan ook gedaan? Hij kende tijden van armoede. Voor de aandachtige kijker is de beeldtaal van Reves gezicht in close-up onthullend; wat een eenzame, tragische man met onrustig heen en weer schietende ogen. Opgejaagd. En ondanks alle ironie of niet-ironie: hij is onze grootste stilist.

Andere tijden, NPS, Ned.3, 20.55-21.30u.

    • Kester Freriks