Kabinet schrikt niet van `kale kip' PvdA...

PvdA-leider Wouter Bos formuleerde zaterdag op het congres van zijn partij in Groningen de ,,agenda van de oppositie'' als volgt: socialer dan het CDA, liberaler dan de VVD en democratischer dan D66. En de PvdA zelf? Zijn eigen partij omschreef Bos twee zinnen verder als een ,,kale kip'' die in het komende jaar ,,nieuwe veren'' gaat krijgen.

Zo is de stand in Den Haag na de eerste herfst van het christelijk-liberale kabinet-Balkenende II. Terwijl de grootste oppositiepartij zich voorbereidt op een ideologisch reveil, bepalen de regeringspartijen de politieke debat.

Populair is Balkenende II weliswaar niet, blijkens de talrijke groepen en groepjes demonstranten die zich dinsdags op het Plein voor de Tweede Kamer verzamelen. In opiniepeilingen kelderen kabinet en CDA en stijgt de PvdA. Maar de eerste herfst van het bezuinigingskabinet is toch lang niet zo heet geworden als voorspeld. De liberale ministers Zalm, Hoogervorst en Remkes hebben niet mogen zwaaien naar een volgestroomd Malieveld. De vakbonden sloten `gewoon' een sociaal akkoord, en de oppositie slaagde er niet in maatschappelijk ongenoegen tot een beweging te smeden. De PvdA is wel lid van `Keer het Tij', de breedste koepel van anti-Balkenende-bewegingen. Maar daarin is het stempel van de linkse rivaal SP naar de smaak van PvdA'ers te zeer voelbaar.

Ook in de vele begrotingsdebatten in de Tweede Kamer de afgelopen twee maanden, heeft de oppositie nauwelijks zaken kunnen doen met de regeringspartijen. Wel werd duidelijk wat de regeringspartijen CDA en VVD zich voorstellen bij de praktijk van het dualisme, dat de fracties in de Tweede Kamer zich niet laten regisseren vanuit het Torentje en het kabinet, maar naar eigen inzicht de regering controleren. De VVD'ers Hoogervorst, Kamp en Rutte, de CDA'ers De Geus en Wijn en ook D66-minister De Graaf hadden het te stellen met nu eens het CDA, dan weer de VVD. Alleen D66 is onder fractieleider Boris Dittrich loyaal. CDA en VVD hebben de LPF nog nauwelijks nodig gehad als reserve-pilaar voor een Kamermeerderheid.

... noch van het VVD-dualisme...

Maar het dualisme van de regeringspartijen kent zijn veilige grenzen: alle ministers hebben de omvangrijke bezuinigingen op hun eerste begrotingen vrijwel ongeschonden door de Tweede Kamer geloodst. Soms was daar toch enig overleg vóór de Kamerdebatten voor nodig, zoals met minister Hoogervorst (VWS) over de korting op subsidies aan maatschappelijke organisaties.

Maar er zijn vooralsnog geen majeure plannen van het kabinet afgelast doordat coalitiefracties dwarslagen. Vliegveld Valkenburg een jaar langer open, ruim 100 miljoen compensatie voor het ergste koopkrachtverlies van chronisch zieken een alternatief voor de eigen bijdrage aan geneesmiddelen, de medicijnknaak - daarmee is de oogst van dit begrotingsseizoen omschreven.

Het dualisme dient dus vooral de politieke profilering van de regeringspartijen. Opvallend is dat VVD en CDA dat heel verschillend aanpakken. De VVD zoekt onder fractieleider Jozias van Aartsen vooral de onderwerpen op die het politiek-culturele debat bepalen. Hij geeft ruimte aan Kamerleden als Geert Wilders met felle kritiek op 'onverdraagzame' moskeeën, en Ayaan Hirsi Ali die met standpunten tegen islamitische scholen en over het mislukken van de ontwikkelingshulp, tot in haar eigen partij verzet opriep. Maar dat zijn geen onderwerpen waarover nu direct Kamermeerderheden in zicht zijn. En als de VVD eens tegen kabinetsplannen stemt - zoals tegen deelname aan de VN-missie naar Liberia - dan gebeurt dat terwijl de Kamermeerderheid daarvoor niet in gevaar is, met dank aan de PvdA.

Zo kon vice-premier Zalm op het VVD-congres enkele weken terug de VVD-fractie prijzen voor het ,,dualisme zonder brokken''. Van een sluimerende strijd over het leiderschap tussen Zalm en fractieleider Van Aartsen willen de liberalen ook niet horen. Zalm prees Van Aartsen omdat hij het ,,het echte liberale geluid vanuit het parlement'' laat horen, Van Aartsen prees Zalm wegens zijn optreden in Europa. De enige keer dat het tonen van politiek leiderschap, - en dus mogelijk dualisme mét brokken – wel aan de orde was, 'won' overigens Van Aartsen. Dat was toen de VVD tegen de zin van Zalm instemde met een referendum over een nieuw Europees grondwettelijk verdrag. Maar sinds dat dit weekeinde in Brussel voorlopig is uitgesteld, is ook die krachtmeting tussen Zalm en Van Aartsen achteraf van minder gewicht.

...CDA is hooguit onhandig

Heel anders werkt het dualisme bij het CDA. Premier Balkenende en de overige CDA-bewindslieden hebben niet te duchten van een eigen koers die fractieleider Maxime Verhagen vanuit de Tweede Kamer vaart. Politiek sluit Verhagen naadloos aan bij wat Balkenende vanuit het kabinet verkondigt; hij heeft het zelden over een 'sociaal gezicht' maar wel over de 'eigen verantwoordelijkheid' van de burger. Verhagen voldoet keurig aan zijn eigen vroeger aangelegde criterium dat de CDA-fractieleider in regeringstijd geen aspirant-partijleider mag zijn. Hij bepaalt niet het debat.

Maar de fractieleider is er bij het CDA ook om ongelukjes te voorkomen. In de Kamer, waar hij soms moet verhinderen dat de oppositie debatten krijgt die voor eigen bewindslieden lastig kunnen zijn. En in de fractie, waar Kamerleden namens het CDA op hun deelterrein wel eens onverhoeds extra wensen hebben die eigen bewindslieden niet goed uitkomen. En daarin slaagt hij maar met moeite. Het CDA heeft om te beginnen een achterban die zich niet altijd gemakkelijk voelt bij het kabinetsbeleid. Er is dus druk van binnenuit voor zaken als een soepeler omgang met uitgeprocedeerde asielzoekers en voor meer geld voor sociaal beleid. En het CDA heeft Kamerleden die nauwe banden hebben met de regio, en daar dus vaak mee te maken krijgen.

Het CDA heeft deze herfst getracht daaraan vooral tegemoet te komen door zich te keren tegen de medicijnknaak en te pleiten voor meer geld voor chronisch zieken. Vooral VVD-minister Hoogervorst (Volksgezondheid) had zo last moeten hebben van de CDA-profilering in de Kamer. Maar het liep anders. Weliswaar is de begroting van Volksgezondheid nog steeds niet helemaal afgehandeld, maar de afgelopen weken is Hoogervorst toch handig aan de rand van het beeld beland, terwijl CDA-minister De Geus (Sociale Zaken) alle klappen kreeg, ook van zijn eigen fractie. Het CDA maakt zo de indruk uit te komen bij een onhandig soort dualisme van zelfkwelling. Dat wordt nog in de hand gewerkt doordat het CDA zijn sociale gezicht niet wil opzetten door afspraken te maken met de PvdA. Daardoor is het steeds het kabinet dat de CDA-fractie de helpende hand moet toesteken.

In de Tweede Kamer deze week de najaarsnota, een interpellatie over nieuwe WAO-cijfers, de begroting van Buitenlandse Zaken, afronding van de begroting VWS, de Europese top en de eigen begroting van de Tweede Kamer.